İklim değişikliği geçim kaynaklarını yok ederek, insanları göç etmeye maruz bırakarak, sosyal eşitsizlikleri iyice belirginleştirerek ve sürdürülebilir kalkınmayı baltalayarak kıtlık oranını ikiye katlıyor. Peki, bu nasıl oluyor ve neden hepimiz risk altındayız?

1990’ların başından bu yana, ağır hava şartlarından kaynaklanan felaketlerin sayısı iki katına çıktı. Sonuç olarak hasat miktarı azaldı ve gıda fiyatları arttı. İklim değişikliği de kıtlığı beraberinde getiriyor ve gıda sistemleri küresel bir konu olduğundan, hepimizin aynı gemide olduğunu söylemek yerinde bir tabir olacaktır.
Ne yazık ki bu, yakın zamanda çözülebilecek bir sorun gibi de gözükmüyor. Dahası, iklim modelleri; dünya çapında aşırı sıcakları, kıyı bölgelerinde yükselen deniz seviyelerini ve diğer bölgelerde de kuraklığı öngörüyor. Somali Yarımadası, son 40 yılın en derin kuraklığını yaşıyor. İklim değişikliği tam olarak anlaşılması zor bir konu olsa da insana etkileri açısından yeterince açık ve somut: Küresel ısınmanın bir sonucu olarak milyonlarca insan her gece yatağa aç giriyor. İklim değişikliği ve açlığın aynı ölçüde artışını ve neden hepimizin endişelenmesi gerektiğini 4 maddede görebiliriz.

1. İklim Değişikliği Tarım ve Gıda Üretimini Etkiliyor
Yüksek sıcaklıklar, kuraklık, sel ve atmosferdeki yüksek CO2 konsantrasyonları, dünyadaki temel gıda ürünlerini etkiler. Mısır ve buğday üretimi, ağır hava şartları, bitki hastalıkları ve küresel su krizinin etkileriyle son yıllarda azaldı.
BM Gıda ve Tarım Örgütü’ne (FAO – Food and Agriculture Organization) göre, Afrika’nın Sahel gibi bölgelerindeki tahıl mahsulleri için öngörülemeyen hasatların arkasındaki nedenlerin %80’i iklim değişikliğine dayanıyor. Bangladeş ve Vietnam gibi diğer bölgelerde ise yükselen deniz seviyeleri, gıda güvenliği için farklı bir tehdit oluşturuyor. Pirinç ekilen tarım arazileri tuzlu su ile sular altında kalıyor. Vietnam’ın ulusal pirinç üretiminin yarısı Mekong Deltası’ndan sağlandığından, küçük çaplı bir selin bile büyük etkileri olabiliyor. İklim değişikliğinin etkileri, Somali Yarımadası ve Güneydoğu Asya gibi bölgelerde belirgin olarak görülüyor.
Bu sorunların nedenleri oldukça tutarlı olsa da maalesef çözümleri öyle değil.

2. İklim Değişikliği Gıdaya Erişimi Zorlaştırıyor
İklim değişikliğinden dolayı üretilen gıda miktarının azalması, insanların erişebileceği gıda miktarında da azaltma olacağı anlamına geliyor. Bununla birlikte, bu basit arz ve talep örneğinin büyük etkileri var. Gıda sisteminin bir kısmı, bir iklim olayı (büyük veya küçük) nedeniyle kesintiye uğrarsa, bu kesinti enflasyona yol açabiliyor. Bunun sonuçlarını Covid-19 nedeniyle uluslararası ticaretin askıya alınmasından sonra son iki yılda gerçekleştiğini gördük. Bu fiyat artışları en çok yoksul aileleri olumsuz olarak etkiliyor ve öyle ki bir çalışma, yoksulluk sınırının altındaki ailelerin, bütçelerinin %75’ini yalnızca gıdaya harcadıklarını gösteriyor.
Dünyanın en yoksul ülkelerinin çoğu, en çok tarıma güveniyor; bu, ailelerin kendi hasatlarına (ve komşularının hasatlarına) göre mevsimsel beslendikleri anlamına geliyor. Hasattan hemen önce “kıtlık zamanı” olarak bilinen, yiyecek deposunun neredeyse tükendiği ve ekilmiş olan mahsullerin toplanmaya hazır olmadığı zamanlarda, aileler genellikle günü bir öğünle geçiriyor. Birçok yerde ise iklim değişikliği, bu kıtlık zamanını daha da uzatmış durumda.

3. İklim Değişikliği Gıdanın Besin Değerini Azaltıyor
Açlık ve yetersiz beslenme hem nicelik hem de nitelikle yakından ilgili sorunlar doğuruyor. İklim değişikliği her ikisini de etkiliyor. Çalışmalar, bitkilerde daha yüksek karbondioksit konsantrasyonlarının bitkilerin içindeki protein, çinko ve demir içeriğini azalttığını gösteriyor. 2050 yılına gelindiğinde, tahmini 175 milyon insanın çinko eksikliği yaşayacağı öngörülüyor. O zamana kadar da 122 milyon insanda protein eksikliği gözlemlenmesi bekleniyor.
Bitki bazlı beslenmenin dışında, iklim değişikliği aynı zamanda elde edilen etin, yumurtanın, sütün veya hayvancılığın kalitesini de etkiliyor. Sığırlar, keçiler ve diğer hayvancılık türleri, kuraklıkla birlikte gelen zararın %36’sını oluşturuyor (Mahsuller ise %49’unu…). Benzer şekilde, ağır hava şartları, özellikle Güneydoğu Asya gibi bölgelerde balık popülasyonlarını tehdit ediyor.

4. İklim Değişikliği Gıda İsrafını Beraberinde Getiriyor
Hasat çok iyi olsa bile, iklim krizi arttıkça gıda israfı kaçınılmaz hale geliyor. Kurak bölgelerde yetişen ürünler genellikle nemli depolama tesislerine taşınıyor ve bu da onları mantar oluşumuna ve zararlı bakterilere karşı savunmasız bırakıyor. Bu durumda yağmur da çözüm olmuyor: Aşırı yağışlardan kaynaklanan seller mahsuller üzerinde zararlı küf üremesine neden olabiliyor. İklim değişikliğinin artışına bağlı olarak yıllık gıda israfı da artıyor.
BM Gıda ve Tarım Örgütü’ne göre, çiftçiler tarafından üretilen gıdaların yaklaşık üçte biri, düşük ve orta gelirli ülkelere taşınma aşamasında tarla ve pazar arasında telef oluyor. Yüksek gelirli ülkelerde ise piyasa ile tüketici talepleri doğrultusunda benzer bir miktar boşa harcanıyor. Şu anda, gıda sistemi sera gazlarının %21-37’lik artışına neden oluyor ve bu da gıda israfının iklim krizine katkıda bulunduğu ve gıda güvenliği için hiçbir yararı olmadığı anlamına geliyor.

İklim Değişikliği ve Açlık: Sırada Ne Var?
İklim değişikliği, küresel gıda sistemini öyle bir şekilde etkiliyor ki, halihazırda açlıktan ve yetersiz beslenmeden mustarip olanlar, iklim krizi devam ederken daha fazlasını kaybetmeye karşı en savunmasız olanlar oluyor. 2030 yılı Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri’nden biri olan açlığı sona erdirmek için, özellikle hükümetler ve politikalar düzeyinde iklim değişikliğinin nedenlerini ele almamız gerekiyor. Ayrıca, krizin ön saflarında yer alan ve aslında sera gazı emisyonlarına çok az katkıda bulunan toplulukları desteklemek için iklim adaletine öncelik verilmeli.
Son birkaç yılda, bunun tek başına gerçekleştirilemeyeceği açıkça görüldü. İklim değişikliğinden en çok etkilenen toplum ve ülkelerle küresel dayanışmayı başlatmalıyız. Yüksek gelirli ülkeler (özellikle en çok sera gazı üreten ülkeler), hem iklim değişikliğinin sonuçlarını hafifletmek hem de düşük ve orta gelirli ülkeleri bu değişikliklerin etkilerine uyum sağlamada desteklemek için sorumluluk almalı. Ayrıca Paris İklim Anlaşması gibi programlarda belirttiğimiz vaatleri yerine getirmeli ve ulusal ve uluslararası sorumluluklarımızı hızlandırmalıyız.

* Bu metin, Rupa Mukerji’nin 2019 Küresel Açlık Endeksi’nin bir parçası olarak yayınlanan “İklim Değişikliği ve Kıtlık” adlı makalesinden derlenmiştir.

Uluslararası vegan ve vejetaryen ürün ve hizmet etiketleme kuruluşu V-Label’ın, pazar araştırma ve danışmanlık şirketi FMCG Gurus ile birlikte yürüttüğü yeni araştırma, Türkiye’de ve Avrupa’da vegan gıda endüstrisine ve mevzuatına yön verecek önemli veriler sunuyor.

Türkiye dahil 14 Avrupa ülkesinde yapılan, vegan ürün pazarının dinamiklerini, karşılaşılan engelleri ve fırsatları inceleyen V-Label ve FMCG Gurus’un yeni pazar araştırması, Türkiye’de ve Avrupa’da hayvan hakları, iklim değişikliği ve sağlık ekseninde değişen beslenme alışkanlıklarına, insanların hangi motivasyonlarla ne tür ürünlere yöneldiğine ve bunu yaparken hangi kriterlere dikkat ettiklerine ışık tutuyor.

Son yıllarda yapılan araştırmalar sayesinde dünya çapındaki veganların sayısının 79 milyona ulaştığı, vegan yaşam felsefesi ve pratiklerine yönelik ilginin de dünya çapında katlanarak arttığı, bu merakın 2014’ten 2020’ye kadar Hollanda’da yüzde 645’e, Yunanistan’da yüzde 590’a, Türkiye’de yüzde 395’e yükseldiği biliniyor. Ayrıca bu artışla paralel olarak vegan ürün pazarının büyüklüğünün 2025’e kadar 22 milyar dolar olacağı tahmininde bulunuluyor.

Türkiye’den Öne Çıkan Veriler: Her 1000 Kişiden 30’u Vegan
2022 araştırmasına göre; Ege, Karadeniz, Marmara ve İç Anadolu ağırlıklı olmak üzere yedi bölgede yürütülen araştırmanın Türkiye ayağında, çoğunluğu 25-34 yaş aralığında olan katılımcıların yüzde 21’i son 12 ay içinde, yüzde 39’u ise çok daha uzun süre önce hayvansal et tüketmeyi tamamen bıraktığını belirtiyor. “Düzenli et tükettiğini” söyleyenlerin yüzde 38’i de hayvan kaynaklı eti tamamen bırakmak istediğini belirtiyor.
Tüketicilerin yüzde 18’i, hayvan kaynaklı süt ve süt ürünlerini hiç tüketmediğini beyan ederken, yüzde 45’i de hayvan kaynaklı süt ve süt ürünlerine alternatif olarak üretilen piyasadaki bitki bazlı içecek ve gıdaları satın aldığını beyan ediyor.
Araştırmaya göre Türkiye’deki tüketicilerin yüzde 28’i beslenme biçimini fleksitaryen olarak tanımlıyor. Yüzde 20’sinin vejetaryen, yüzde 3’ünün vegan ve yüzde 1’inin de pesketaryen olarak ifade ettiği görülüyor.
Türkiye’de hayvan ve hayvansal tüketiminden kaçınma eğiliminde başlıca motivasyonlar ise sırasıyla çevresel kaygılar, sağlık, güvenilirlik ve hayvan hakları.

Tüketicilerin Üçte İkisi Hayvansal Eti Bırakmayı Düşünüyor
Her ülkede 1000’er kişilik örneklem ile tamamlanan yeni araştırma, Avrupa’da her geçen gün daha fazla tüketicinin, hayvan kaynaklı gıda tüketmekten kaçınarak bitkisel beslenmeye yöneldiğini, beslenme düzenlerine sebze, meyve, bakliyat, tahıl, kabuklu yemiş ve tohumlardan oluşan bitki bazlı ürünleri giderek daha fazla dahil ettiğini ortaya koyuyor.
Avrupa ülkelerindeki tüketicilerin hayvan kaynaklı etten uzaklaşmaya başladığını gösteren verilerden biri, düzenli olarak hayvansal et tükettiğini belirtenlerin neredeyse üçte ikisinin, önümüzdeki 12 ay içinde hayvansal et tüketiminden uzaklaşmaya çalıştığını veya bunu düşündüğünü söylemesi. Nitekim, Avrupa’daki tüketicilerin yüzde 33’ü bitki bazlı et ürünlerini, yüzde 47’si de bitkisel süt ve süt ürünlerini beslenmelerine dahil ettiklerini söylüyor.

Bitkisel Süt ve Süt Ürünleri Tüketimi
• Tüketicilerin yüzde 18’i hayvan kaynaklı süt ve süt ürünleri tüketmiyor. Bu kişilerin motivasyonları; yüzde 70’lik bir oranla “çevresel (ekolojik) kaygılar”, yüzde 61 ile hayvan kaynaklı süt ve süt ürünlerinin “yüksek şeker oranına sahip olması” ve yüzde 56 ile hayvan kaynaklı sütün “sağlıklı olmaması”. Hayvan haklarına yönelik endişe yüzde 47.
• Tüketicilerin yüzde 45’i hayvan kaynaklı süt ve süt ürünlerine alternatif olarak üretilen bitki bazlı içecek ve gıdaları beslenmesine dahil ediyor. Bu kişiler ağırlıklı olarak vegan süt, vegan ezme/sürmelik ürünler, vegan besleyici içecekler ve vegan peynir satın alıyor. Bitki bazlı süt ve süt ürünlerini tüketme sebepleri ise, yüzde 78’lik bir oranla “çevre için daha iyi olması”. Tat ve sağlık motivasyonları ise ikinci ve üçüncü sırada yer alıyor. En çok soya, badem ve pirinç tadındaki ürünlerin içindekiler listesinde yer alması bekleniyor.
• Bitki bazlı süt ve süt ürünlerini tüketmediğini söyleyenler, yüzde 43’lük bir oranla bu ürünleri yine de aile bireyleri için satın aldığını belirtiyor. 18 yaş altındaki aile bireyleri için bu ürünleri satın alanların başlıca motivasyonu, yüzde 71’lik bir oranla ürünlerin “besleyici olması” ve “aile bireylerinin bu ürünleri tüketmesi.”
• Bitkisel süt ve süt ürünü satın aldığını söyleyenler, yüzde 84’lük bir oranla ürünün tadına dikkat ederken yüzde 79’u ürünün sağlık ile ilgili beyanına ve faydalarına, yüzde 74’ü sürdürülebilirlik beyanına, yüzde 65’i içerik ve besleyicilik etiketine ve yüzde 64’ü de fiyatına önem veriyor.

Bitki Bazlı Et Tüketimi
• Tüketicilerin yüzde 43’ü bitki bazlı eti beslenmesine dahil ediyor. Temel motivasyonları ise yüzde 82 ile bitki bazlı etlerin “çevre için daha iyi olması” ve yüzde 74 ile “daha sağlıklı ve güvenilir” olması. Hayvan haklarına yönelik endişeler, yüzde 66 oranında.
• Bu kişiler en çok dana, tavuk, hindi ve balık yerine geçecek alternatifleri cazip buluyor.
• Mevcut bitki bazlı et ürünlerini yetersiz bulanlar ise yüzde 63’lük bir oran ile en çok ürün ve marka çeşitliliği olmamasından yakınıyor.
• Türkiye’de protein, en çok merak edilen ve dikkat edilen besin değerleri arasında olmasına rağmen son 24 saatte ne kadar protein aldığını bilenlerin oranı, yalnızca yüzde 23 ile sınırlı.

Avrupa Verileri: Tüketiciler Daha Bilinçli
Bitki bazlı et tüketenlerin 2020 ve 2022 oranlarına bakıldığında, yüzde 30 ila 40 civarında bir artış görülüyor. Temel motivasyonlar: Çevre, sağlık, hayvan hakları
• Araştırmaya göre tüketici eğilimini bu yönde tetikleyen başlıca faktörler çevre, sürdürülebilirlik ve sağlık. Avrupa’daki tüketicilerin yüzde 83’ü bitkisel etin gezegen ve çevre için daha iyi olduğunu, yüzde 82’si de daha sağlıklı olduğunu belirtiyor. Türkiye’de çevre duyarlılığı açısından oran neredeyse aynı olmasına rağmen, bitki bazlı et ikamelerinin daha sağlıklı olduğunu düşünenlerin oranı daha düşük (yüzde 74).
• Tüketiciler ürün etiketlerini kontrol ederken, ürünlerin sağlıklı olup olmadığına bakıyor; çevreye ve insan sağlığına zararlı olduğu bilinen yapay ve kimyasal bileşenler içermediğinden emin olmak istiyor. Avrupa’daki tüketicilerin yüzde 74’ü, yiyecek ve içeceklerin yüzde 100 doğal olmasının önemli olduğunu söylüyor.
• Tüketicilerin yüzde 68’i bitki bazlı yiyecek ve içecek satın alırken içerik listelerini düzenli olarak kontrol ettiklerini belirtiyor. Araştırma sonuçlarına göre markalar “çevre dostu” olduklarını iddia ettiklerinde tüketiciler genellikle buna şüpheyle yaklaşıyor. Bir ürünün sürdürülebilirliği konusunda tüketiciyi ikna etmek için şirketlerin çoğunlukla “yeşil yıkama” (green washing) stratejilerini kullandıkları düşünülüyor.

Lezzet İyileştirilmeli, Fiyat Yelpazesi Genişlemeli
Araştırma, yenilikçi ürün geliştirmek isteyen markalar için pazar potansiyelinin büyük olduğunu gösteriyor. Ancak bitki bazlı protein içeren ürünler pek çok açıdan avantajlı ve faydalı olsa da tüketicilerin baskın duygu ve düşüncesi henüz bu yönde değil. Halihazırda hayvan kaynaklı et yerine geçen ürünleri satın alan Avrupa’daki tüketicilerin dörtte biri bu ürünlerden yeteri kadar memnun olmadığını söylüyor. Tüketicilerin yüzde 50’sinden fazlası ise lezzet, fiyat ve görünüm açısından bitki bazlı proteinin daha az cazip olduğunu belirtiyor.
Bunun başlıca iki sebebi var: Tüketiciler yüzde 69 ile ürün yelpazesinde eksiklik olduğunu veya yeterli marka bulunmadığını, yüzde 59 ile tavuk, balık, vb. yerine geçecek farklı bitkisel ürün türlerinin bulunmadığını belirtiyor.

“Tüketicilerin Beklentileri Işığında Gerekli İyileştirmeler Yapılmalı”
V-Label Türkiye temsilcisi Ebru Arıman, 2022 araştırmasını ve son yıllarda elde edilen verileri değerlendirerek “Her geçen yıl katlanarak artan bitki temelli ürün çeşitliliği ve tüketici beklentilerindeki hızlı yükseliş, büyüyen pazardaki rekabete paralel olarak inovasyonu ve beraberinde ürün kalitesindeki artışı tetiklerken, hem fiyat/kalite dengesi hem de pazar büyüklüğü açısından iyi bir gelişim gösteriyor” diyor.
“Tüketicilerin beklentileri ışığında gerekli iyileştirmeleri hayata geçirme açısından gıda üreticilerine önemli bir sorumluluk düşüyor,” diyen Arıman, tüketicilerin bahsi geçen sebeplerle bitkisel ürünleri tercih etmemesinin, vegan gıda pazarı önünde bir engel oluşturduğunu, vegan markaların benzer tat, görünüm ve tüm gelir grupları için uygun fiyat seçenekleri ve ürün çeşitliliği üzerinde daha çok çalışmasının önemli olduğunu vurguluyor.
Bununla birlikte Arıman, paketli vegan ürünler dışında, meyve, sebze, bakliyat, tohum ve tahıllardan oluşan bütünsel bitkisel beslenmenin hayvan kaynaklı tüketim ile kıyaslanamayacak kadar ucuz olduğunun da altını çiziyor.

Üretimi ve dağıtımı doğrudan etkileyen, küresel bir gıda kriziyle karşı karşıyayız. Küresel Gıda Krizi Raporu 2022’ye(1) göre, akut gıda güvensizliği** 2021 yılında 53 ülke/bölgeden yaklaşık 193 milyon kişiyi etkiledi. Bu sayı, 2020 yılında akut gıda güvensizliği yaşayanlardan 40 milyon daha fazla. Üstelik tüm bunlar Şubat 2022’de Ukrayna’da patlak veren ve şüphesiz küresel gıda krizini olumsuz yönde etkileyen savaştan önceydi. Uzmanlar, küresel üretim ve açlık oranlarının 2023’te daha da kötü olacağını öngörüyor.

Ekonomide durgunluk korkusu, Rusya’da hasadın iyi gitmesi ve tahıl ticaretinin canlanacağı konusundaki beklentiler sonucu gıda fiyatları bir süre düştü. Ancak fiyatlardaki düşüşler gıda krizinin sona erdiği anlamına gelmiyor. Uzmanlar, piyasaları yükselten temel faktörlerin değişmediğini söylüyorlar. Devam etmekte olan savaş, açlık oranlarının uzun yıllar daha seyretmesine neden olabilecek çok sayıda sorundan yalnızca biri. Savaş, başta önemli mahsul üreticisi ülkeleri etkileyen kuraklık ve pandeminin kalan etkileriyle uğraşan tedarik zincirleri olmak üzere bir dizi faktörün gıda fiyatlarını fahiş oranda arttırdığı bir döneme denk geldi. Covid-19 sokağa çıkma yasaklarının ekonomilerini kötüleştirdiği yoksul ülkelerde savaş, durumu sadece daha da vahim hale getirdi. ABD Küresel Gıda Güvenliği Özel Elçisi Cary Fowler, “Bu küresel gıda krizini diğerlerinden ayıran şey, arkasında birden fazla önemli nedenin olmasıdır” diyor. Analistler ise bu faktörlerin birleşiminin asıl etkisinin ancak önümüzdeki yıl ortaya çıkacağını söylüyor: “2023 için 2022’den daha çok endişeleniyorum.”

Gıda ve Tarım Örgütü’nün Gıda Fiyat Endeksi’ne göre, Şubat 2022 başı ile Mart 2022 başı arasında dünya piyasasında tahıl fiyatları %17,1 oranında arttı. Aynı dönemde yağlı tohumların dünya piyasa fiyatları ise %24,8 oranında arttı.
Küresel Gıda Krizi Raporu 2022’ye göre, Rusya ve Ukrayna birlikte 2021 yılında dünya buğday ihracatının %33’ünü, arpa ihracatının %27’sini, mısır ihracatının %17’sini, ayçiçeği tohumu ihracatının %24’ünü ve ayçiçeği yağı ihracatının %73’ünü gerçekleştirdi. Bu arzın kesintiye uğraması, kurumsal tarım işletmelerini, bu tür mahsullerin mevcut diğer hacimlerindeki stoklarını karlı bir şekilde arttırmaya yöneltiyor. Bu da birincil gıdaların dünya fiyatlarında önüne geçilemez bir artışa neden oluyor.(2)

Dünya Gıda Sistemi
İçinde bulunduğumuz derin gıda krizinin nedenlerine geçmeden önce dünya gıda sistemine kısa bir göz atmakta fayda var. Küresel Kuzey’de*** bulunan gelişmiş ülkeler, birçok gıda ürünü ve doğal kaynak üzerinde söz sahibi. Bu tür ürünleri kendileri yerel olarak üretemedikleri/çıkaramadıkları için durumun böyle olduğunu söyleyebiliriz. Birincil gıdalar, ağırlıklı olarak tropikal ve sub-tropikal bölgelerde bulunuyor ve bu coğrafya çoğunlukla gelişmekte olan ülkelere ev sahipliği yapıyor. Bu ülkelerden yapılan ihracat, gelişmekte olan ülkeleri gıda ithalatına bağımlı hale getiriyor. Gelişmekte olan ülkeler, sadece dünya pazarındaki dalgalanmalara karşı savunmasız hale gelmekle kalmıyor, aynı zamanda tarım ticaretinde borçlu hale geliyor. Dünya gıda sisteminin işleyişi, özellikle gelişmekte olan ülkelerde gıda güvensizliğini yeniden gündeme getiriyor. Gelişmiş ülkelerdeki kurumsal tarım işletmeleri, birçok tarımsal girdi ve çıktının ticaretini kontrol ediyor. Ayrıca, günümüz dünya gıda ticaretinin büyük bir kısmı ABD doları bazlı finansal sistem üzerinden yürütülüyor.

Örneğin, kötü hava koşulları nedeniyle yakın gelecekte dünya buğday üretiminin azalması bekleniyorsa, uluslararası finansla birleşen kurumsal tarım işletmeleri, mevcut buğday stoklarını arttıracaktır. Aksi durum gıda güvensizliğini daha da kötüleştirecek ve buğday fiyatlarını artıracaktır. Gelecekte buğday üretimi artarsa veya mahsul bol olursa, kurumsal tarım işletmeleri buğday stoklarının bir kısmını, buğdayı satmak ya da depolamaktan daha karlı olması halinde fiziksel olarak imha edebilir. Başka bir deyişle, dünyadaki gıda güvensizliği, uluslararası finans ile birleşen kurumsal tarım işletmelerinin hâkim olduğu dünya gıda sisteminin temel bir sonucudur, diyebiliriz.

Sorunlar Katlanabilir
Savaşın küresel gıda üretimi üzerinde büyük bir etkisi olduğu şüphesiz. Ukrayna Tarım Bakanlığı’na göre ülke, 2022 Haziran ayında 1 milyon tonun altında buğday, mısır ve arpa ihraç etti ki bu rakam 2021’dekine göre %40 daha az. Ukrayna’da hasat henüz başladı ve üreticiler yeni mahsul için depo arayışı içerisindeler. Ancak çiftçiler mahsullerini satamazlarsa, bir sonraki sezon için tohum ve gübre için ödeme yapacak sermayeleri olmayacağından 2023’te asıl etkisi görülecek.

İlkbaharın sonlarında görülen yüksek fiyatlar, diğer ülkelerdeki üretimi tetikledi. Ancak bu durumun, başta gübre, nakliye ve tarım ekipmanları için kullanılan mazot olmak üzere birçok çiftçinin girdi maliyetlerindeki artışla dengeleneceği öngörülüyor. Gıda uzmanları, kışın daha da yükselmesi beklenen enerji fiyatlarının, mahsulün temel besin maddesi olan azotlu gübre üretimini de vuracağı konusunda uyarıyor. BM Dünya Gıda Programı Baş Ekonomisti Arif Husain, “Eğer tarımsal girdilerle özellikle de gübreyle ilgili sorunu çözemezsek, önümüzdeki yıl ürünü bulmak, satın almaktan da zor olacak” şeklinde uyarıda bulunuyor. Şu ana kadar gıda konusundaki asıl endişe tahıl ve özellikle de Ukrayna’nın büyük bir ihracatçı olduğu buğday ve bitkisel yağlardı. Ancak bazı uzmanlar, Asya mutfağının temel taşı olan pirincin fiyatı konusunda da endişeli.

Şimdilik Hindistan, Tayland ve Vietnam gibi önde gelen üretici ülkelerde yüksek oranda stok var. Ancak buğdayın yüksek maliyetinin insanların pirince yönelmesine yol açması halinde ihracat kısıtlamalarından endişe ediliyor. Küresel tahıl üretiminin sadece %10’u ihraç edildiğinden, herhangi bir ihracatçının kısıtlamaya gitmesi uluslararası fiyatlar üzerinde büyük bir etki yaratabiliyor. 2007-2008’de Hindistan ve Vietnam’ın ihracat kısıtlamaları, Filipinler gibi büyük pirinç ithalatçılarının olumsuz stok girişimleriyle beraber fiyatların iki katından fazla artmasına yol açtı. Japon yatırım bankası Nomura’nın analistleri “Pirinç fiyatlarını yakından izliyoruz” diyor ve ekliyor: “Artan buğday fiyatları pirince yönelmeye neden olursa, bu durum mevcut stokları azaltabilir, üreticileri olumsuz etkileyebilir ve zaman içinde pirinç fiyatlarının yükselmesine neden olabilir.”

Açlık Rakamları Artıyor
BM Gıda ve Tarım Örgütü’ne göre pandemi, kuraklık ve diğer bölgesel çatışmalar nedeniyle 2021 yılında yaklaşık 770 milyon kişi aç kaldı ki bu rakam 2006’dan bu yana görülen en yüksek rakam. Gıda ve Tarım Örgütü, Ukrayna’daki savaşın, yetersiz beslenen insan sayısına bu yıl 13 milyon, 2023 yılında ise 17 milyon daha ekleyeceğini öngörüyor. Dünya Bankası’na göre, gıda fiyatlarındaki her 1 puanlık artışta 10 milyon kişinin daha aşırı yoksullaşması bekleniyor.

Afrika, Orta Doğu ve Orta Asya’nın büyük bölümünde temel gıda maddelerinin tüketimi, üretimden daha fazla. İklim ve Tarım Veri Platformu Gro Intelligence’a göre, küresel fiyat artışlarına en çok maruz kalanlar da bu bölgelerdeki ülkeler. Bazı gelişmekte olan ülkeler, artan gıda fiyatlarının yanı sıra para birimlerindeki düşüşün getirdiği ek yüklerle de karşı karşıya kaldı. Savaşın, özellikle Ukrayna ve Rusya’dan yapılan ithalata bağımlı olan Orta Doğu ve Afrika ülkeleri üzerindeki etkisi çok sert oldu. Mısır yardım için IMF’ye başvurdu ve Dünya Bankası Lübnan’daki krizi son 100 yılın en şiddetli krizlerinden biri olarak açıkladı. Rusya veya Ukrayna’dan alım yapmayan ancak gıda ithalatçısı olan ülkeler de aynı şekilde daha yüksek ithalat maliyetleriyle karşı karşıya kaldı. Ekmek, makarna ve yemeklik yağ gibi temel gıdalar fiyatı en hızlı artan ürün grubu haline geldi. Örneğin Bulgaristan’da bir somun ekmek, Haziran ayında bir yıl öncesine göre neredeyse %50 daha pahalıya satılıyordu. Buna ek olarak, İspanya’da yemeklik yağlar bir yıl öncesine göre neredeyse iki kat daha pahalı ve Polonya’da şeker fiyatları yüzde 40 oranında arttı.

Normal Algısı Yerle Bir Oldu
Yine de herkes kötümser davranıp krizin daha da şiddetleneceğini düşünmüyor. Geçtiğimiz aylarda Morgan Stanley, gıda fiyatlarının geleceğine ilişkin iyimser bir rapor yayınlayarak 2023 yılında artışların beklenenden daha düşük olacağını öne sürdü. Rapora göre, Ukrayna da dahil olmak üzere çiftçilerin artan tahıl üretimi, gıda enflasyonunu hafifletecek. Bununla birlikte bazı uluslararası tüccarlar, Ukrayna tahılları için Karadeniz ticaret yolunun yeniden açılmasının “fiili ateşkesin” başlangıcı olacağı konusunda umutlu olsa da Rusya’nın niyetleri konusunda hala ciddi belirsizlik var.

Birçok batılı hükümet yetkilisi ve analist, iklim değişikliği, pandemi ve dünya genelindeki diğer çatışmaların üzerine gelen savaşla birlikte mevcut gıda krizinin yıllarca süreceğini öngörüyor. Barclays Finans Grubu Analisti Michael Pond, “Gıda enflasyonunu yükselten bu faktörlerden en az birinin devam edebileceğini düşünüyorum” diyor.

Chatham House’un Kıdemli Araştırma Görevlisi Laura Wellesley, tahıl ve bitkisel yağlarda Ukrayna’ya bağımlı olan ülkeler arasında ithalat kaynaklarının çeşitlenmesinin, fiyatların daha uzun süre yüksek kalacağı anlamına geldiğini ve enerjide de benzer bir durumun yaşanacağını söylüyor ve ekliyor: “Genel tablo, arzın azaldığı ve fiyatların yükseldiği, yakın zamanda da durulma ihtimalinin olmadığı bir tablo gibi görünüyor.”

Ekonomistler de tüketicilerin kalıcı olarak daha yüksek gıda fiyatlarına alışmaları gerekebileceği konusunda uyarıyor. Capital Economics, hava koşullarında artan dalgalanma nedeniyle piyasa seviyelerinin “yüksek fiyatlarda kalacağını” tahmin ediyor. Şirketin ekonomisti Caroline Bain, iklim değişikliğinin artan etkisi nedeniyle son birkaç yıldır “düşük verimli hasat gördüğümüz inkâr edilemez” diyor. Bazı analistler, çatışmanın, gıda ürünleri de dahil olmak üzere düşük maliyetli malları dünyanın dört bir yanına ulaştırmak üzere tasarlanmış ticaret sistemini sona erdirip erdirmeyeceğini merak ediyor. Wellesley de her türlü gıdaya erişmemizi sağlayan küresel gıda ticareti sisteminin yakın zamanda normale dönemeyeceğini söylüyor ve ekliyor: “Bu da muhtemelen yüksek gıda ve gübre fiyatlarının devam etmesi ve belki de daha bölgesel tedarik zincirlerine daha fazla odaklanarak ticaret bağımlılıklarının yeniden yapılandırılması anlamına geliyor.”

Kaynakça:
1. World Food Programme, Global Report on Food Crises – 2022, https://www.wfp.org/publications/global-report-food-crises-2022

2. Food and Agricultural Organization of the United Nations, FAO Food Price Index posts significant leap in March, 08/04/2022, https://www.fao.org/newsroom/detail/fao-food-price-index-posts-significant-leap-in-march/en

Tanımlar:
* Bu yazı, Gıda Perakendecileri Derneği’nin süreli yayını olan GPD Gelişim’in Sonbahar 2022 sayısında yayınlanmıştır. Derginin tamamını okumak için tıklayınız.
** Akut gıda güvensizliği, bir kişinin yeterli gıda tüketememesinin, kişinin yaşamını veya geçimini doğrudan tehlikeye atması durumunu ifade ediyor.
*** Küresel Kuzey, temel olarak Kuzey Amerika ve Avrupa’da bulunan teknik ve sosyal olarak iyi gelişmiş ülkeleri ifade eder.

Son birkaç yıldır Metaverse’ün çevrimiçi yapılabilecek şeyleri nasıl etkileyeceği konusunda birçok spekülasyon yapıldı ve yapılmaya devam ediyor. Birçok kişi, Metaverse’ün avatarları kullanmak ve dijital etkinliklere katılmak olduğuna inanıyor olsa da bu yeni teknoloji onlarca başka değişikliği hayatımıza sokma potansiyeline sahip.

Çalışma şeklimiz, ürünler ve hizmetler için ödeme yapma şeklimiz ve başkalarıyla etkileşimimiz, Metaverse’ün değiştireceklerinin başında geliyor. Sonuç olarak Metaverse için dijitalleşmeyi yepyeni bir düzeye taşıyacak bir inovasyon, diyebiliriz.

İnovasyon Ne Kadar Önemli?
Çevrimiçi hizmetler söz konusu olduğunda inovasyon her şeydir! Yemek satın almakla veya cep telefonunuzdan oyun oynamakla ilgili olup olmadığına bakılmaksızın her şey… Bu sebeple de şirketlerin bu inovasyonlara ne kadar küçük olduğuna bakmaksızın ayak uydurması gerekir. Çünkü online hizmetlerini güncel tutmak için gerekli önlemleri almayanların müşterilerini daha yeni ve daha kullanıcı dostu bir rakibine kaptırması kaçınılmaz hale gelir.

Yakında internet kullanıcıları, avatarları aracılığıyla dijital dünyaya giriş yaptıklarında orada bulabilecekleri hizmetlere karşı bir cazibe hissetmeye başlayacakları için Metaverse’te bulunmayan çevrimiçi şirketler, yatırımlarını kaybedebilirler.

Bilinmeyene Doğru Bir Adım
Şirketlerin hizmetleri için tam bir Metaverse yaklaşımı benimsemeden önce ele alması gereken şey, süreci müşterileri için nasıl daha basit hale getirecekleri. Metaverse konusunda negatif düşünen birçok insan var ve onları rahat hissettirmenin tek yolu, Metaverse ana akım haline geldiğinde görecekleri tüm olumlu şeyleri anlamalarına yardımcı olmak. Bilinmeyenden korkmak elbette normal, ancak günümüzde kitleler için işleri kolaylaştırmanın birçok yolu var.

Herkes Metaverse’e Karşı Değil
Her üç kişiden ikisi Metaverse’ü olumlu bir şey olarak görüyor ve teknolojik olarak gelişmiş ülkeler Metaverse özelliklerinin uygulanmasıyla günlük hayatı çok daha ilginç hale getirmenin yollarını keşfediyor.

Güney Kore, Metaverse teknolojilerini uygulayarak Seul gibi şehirleri, akıllı şehirlere dönüştürerek işleri bir sonraki seviyeye taşımanın yollarını arıyor. Bu çok cesur bir hareket gibi gelebilir ancak risk karşılığını alırsa şehir yöneticileri harika bir şey başarmış olacak. Seul gibi bir şehrin yapay zekâ ve Metaverse destekli kamu hizmetlerinden nasıl yararlanabileceğini bir hayal edin.

Peki ya Perakende?
Fiziksel olarak bir perakende mağazasına gitmek asla bitmeyecek, ancak insanların gelecekte alışveriş yapma biçimlerinin şimdiye kadar öğrendiklerimizle pek ortak yanı da olmayacak.

Perakende mağazacılıkta yaşanabilecek yenilikler bazıları için biraz kafa karıştırıcı olabilir, ancak perakendeciler genel alışveriş deneyimini basitleştirmeye ve işleri biraz daha “self servis” hale getirmeye çalışıyor.

Perakende alışverişin dijitalleşmesine çok iyi bir örnek olarak alışveriş yapanların başkalarıyla fazla etkileşime girmek zorunda kalmadan yiyeceklerini almalarını sağlayan, ödemesiz Amazon Fresh girişimi gösterilebilir.

Kaynak: RTIH, Retail Technology Innovation Hub

Euromonitor her yıl olduğu gibi bu yıl da ‘Global Tüketici Trendleri’ni bir araya getirdiği raporunu yayınladı. Önümüzdeki yılda ivme kazanması beklenen ve hareketlenen eğilimlerin bir araya getirildiği rapor, değişen tüketici değerleri hakkında fikir verirken tüketici davranışlarının nasıl değiştiğini ve küresel olarak işletmeleri nasıl etkileyeceğini keşfetmeyi hedefliyor. 10 tüketici trendini tüketiciler ve şirketler açısından ele alan rapor, şirketlerin nasıl hamleler yapması gerektiğini de net bir şekilde özetliyor.

Değişim, son iki yılda değişmeyen tek şeydi. Radikal yaşam tarzı değişiklikleri, motive olmuş tüketicileri kasıtlı, dikkatli ve hırslı kararlar almaya yönlendiriyor. Şimdi, dünya iyileşme yolunda. Tüketiciler planlarını harekete geçiriyor, risk alıyor ve anı değerlendiriyor.
Erişim ve eylem, 2022’deki en büyük 10 küresel tüketici eğiliminin arkasındaki itici güçlerdir. Dayanıklılık ve uyarlanabilirlik 2021’de test edilerek tüketicileri kontrolden vazgeçmeye ve belirsizliği benimsemeye zorladı. Bu yıl tüketiciler dizginleri geri alıyor ve tutkuları ve değerleri temelinde ileriye giden bir yol açıyor.
Euromonitor’e göre 2022’nin öne çıkan tüketici trendleri şöyle:
1. Yedek Plancılar
2. İklim Değiştiriciler
3. Dijital Yaşlılar
4. Finans Meraklıları
5. Yeni Hayat Hareketi
6. Metaverse Hareketi
7. İkinci El Arayanlar
8. Kırsal Şehirliler
9. Kendini Sevme Arayışı
10. Sosyalleşme Paradoksu

1. YEDEK PLANCILAR
İkinci En İyi Seçenek
Yedek Plancıların istedikleri bir ürünü veya hizmeti satın almak için her zaman bir yedek planları ve yaratıcı çözümleri var. Hatta bu yaratıcı çözümler alışveriş davranışlarında bazen çok uç noktalarda olabiliyor: Bir ürün veya hizmetten geri kalmamak için aylık bir ücret ödemek veya ikinci el satın alma/kiralama gibi uygun maliyetli seçeneklere geçmek gibi…
Çünkü onlar sürekli alternatif arıyor. Yedek plancılar kalabalığın önüne geçiyor, kontrolü ele alıyor ve istedikleri ürünün tedariği tehdit edildiğinde kuyruğun önüne geçmek için teknolojiyi kullanıyor.

Türkiye Barometresi Yeni Yıl Raporu kapsamında Ipsos Hane Tüketim Paneli’nden yıllık sonuçlara da yer verildi. Buna göre 2021 yılında Türkiye’de alışveriş pandeminin devam eden etkisi ile başladı, sokağa çıkma yasakları ile eve kapanmalar evde daha çok tüketim yapılmasına sebep oldu. Pandemi dönemi boyunca hem restoranların kapalı olması hem de hijyen kaygıları nedeniyle evde daha fazla zaman geçiren hanelerin gün içinde evde pişirdikleri yemek çeşitleri yaklaşık %40 arttı.

Alışverişçiler, evde yaşam ile artan tüketimden dolayı daha çok para harcamak zorunda kaldılar, çünkü tüm ürünlerdeki fiyat artışı enflasyonun üzerinde gerçekleşti.

Hane içi Hızlı Tüketim Ürünleri’nin harcaması son 7 senenin en yüksek seviyesinde gerçekleşti. Sabit fiyatlarla da artış çok yüksek olarak kaydedildi.

2021 yılında hanelerin ev içi harcamaları son yılların oldukça üzerinde artış gösterdi. Haneler geçen seneye göre harcamalarını %37 arttırdı. Artışın detaylarına bakıldığında yüksek enflasyon etkisi dikkat çekiyor. Enflasyon hariç büyümede ise en etkili neden, sepet değerinin artması. Alışveriş dinamiklerinde detaylara indiğimiz zaman; sepet değerindeki artışın daha fazla ürün alımından kaynaklı olmadığını, yüksek fiyat artışlarından etkilendiği görülüyor. Bu da bize 2021 yılında aynı sepetlere daha fazla para ödediğimizi gösteriyor.

Aylık trend olarak bakıldığında, pandemi döneminde başlayan daha seyrek alışverişe gitme durumu yıl genelinde devam ediyor. Satın alınan ürün adedi ise harcama artışı kadar artmıyor.

Tüketiciler, karantina döneminde restoranda tükettikleri yemekleri evde pişirmeye alıştı ve dışarıdaki bir yemeğin maliyetinin evde yemek yapmanın 2-3 katı olabileceğini fark ettiler.

Tüm temel ihtiyaçları için çok yüksek fiyatlar ile karşı karşıya kalan tüketicilerin satın alma kararlarını daha mantıklı bir şekilde vermeye başladıkları görülüyor. Et yemekleri sofralarda daha çok yer bulurken, fiyat artışının daha fazla olduğu bakliyat yemeklerinde ise bunun tersi bir durum görüldü. Etin birim fiyatı baklagillere göre daha yüksek olsa da dışarıda yenecek yemeklerin yerini evde pişen et veya etli yemekler aldı.

Evde yaşam sürecinde alışveriş kanalı tercihleri fiziksel tarafta çok değişim göstermedi; son 2 senenin en çok büyüyen ve kendi içinde de şekillenerek gelişen kanalı online alışveriş dünyası oldu. Online alışverişçinin yıllardır gıda dışı ürünleri almayı deneyimlediği online kanal pandemi ile birlikte gıda, içecek, temizlik ve kişisel bakım ürünleri gibi temel tüketimde de yer edindi. Evde olmak, dışarı çıkamamak/çıkmamak, güvenli ve hızlı teslimat, online alışverişin alışkanlığa dönüşmesini destekledi.

E-Ticarette, süpermarket ürünleri özellikle pandemide sokağa çıkma yasaklarının olduğu 2021 başında daha çok artış gösterdi, bu artış yıl sonuna doğru da trendini koruyarak devam etti.

Pandemi, hayatımızda olduğu gibi iş yaşamında da pek çok şeyi değiştirdi. Birçok çok kurum ve devletin yayınladığı araştırma ve istatistikler, 2021 yılında iş gücünün önemli bir kısmının işini bıraktığını gösteriyor. ABD Çalışma İstatistikleri Bürosu, Temmuz 2021’de dört milyon ve Ağustos 2021’de bir 4 milyon Amerikalının daha işinden istifa ettiğini duyurdu. Büyük İstifa Hareketi olarak adlandırılan olay, dünyanın hemen her yerinde farklı biçimlerde kendini gösteriyor.

Büyük İstifa Hareketi (The Great Resignation), Batı ülkelerinde derinden hissedilirken örneğin Filipinler için aynı şeyi söylemek pek mümkün değil. Asyalı uzmanlar, 2021’in Büyük İstifa Hareketi’nin Asya’da, çalışanları nasıl ve neden çalıştıklarını yeniden düşünmeye sevk eden “Büyük Değişim”e (The Great Reshuffle) götürdüğünü söylüyor. Büyük İstifa burada henüz tam olarak gerçekleşmemiş olsa da bir şeylerin değişmesi gerektiği kesin gibi görünüyor. Tüm dünyada çalışanlar, istifa ya da işlerini sorgulama aşamasında. Peki, bu hareketlenmeleri sağ salim atlatmak için neler yapılması gerekiyor?

2021’in Büyük İstifa Hareketi Nedir?
2021 yılında gerçekleşen Büyük İstifa Hareketi, işlerini bırakmaya karar veren büyük insan dalgasını anlatan bir terim olarak yerleşti. Bu fenomen, dünya çapında birçok ülkeyi ve şirketi etkiledi. Yaşananların net bir resmini görmek için aşağıdaki rakamlara göz atabilirsiniz:
• Microsoft’un 31 ülkede yaptığı bir araştırma, çalışanların %41’inin işini bırakmayı düşündüğünü gösteriyor.
• Küresel olarak çalışanların yaklaşık %48’i yeni istihdam fırsatları arıyor.
• Amerika Birleşik Devletleri’nde dört milyon kişi halihazırda işinden istifa etti.
• Birleşik Krallık ve İrlanda’da, çalışanların %38’i önümüzdeki altı ay veya bir yıl içinde işlerini bırakmayı planlıyor.

İnsanlar Neden İstifa Ediyor?
Bir kişinin işten ayrılma kararını çeşitli faktörler etkileyebilir. Farklı kaynaklardan elde edilen bulgular, Büyük İstifa’nın temel itici gücünün aşağıdaki başlıklar olduğunu ortaya koyuyor:
• Stres ve Tükenmişlik: Gallup adlı araştırma şirketinin “State of the Global Workplace: 2021” araştırmasına göre çalışma düzenindeki ani değişiklikler, iş-yaşam dengesi eksikliği ve pandemi konusundaki belirsizlik pek çok çalışanı olumsuz etkiledi.
• Yönetimin Kötü Kararları: Stanford Üniversitesi’nde yapılan bir araştırmaya göre (Financial Flexibility and Corporate Employment, Nisan 2021), bazı işletmeler, ayrım gözetmeksizin işten çıkarmalar ve maaş kesintileri gibi çalışanları doğrudan etkileyen aceleci maliyet düşürme önlemleri uyguluyor.
• Toksik Yöneticiler: Bazen yetenekleri uzaklaştıran sadece toksik yöneticilerdir, çünkü çalışanlar sıkı çalışmalarına rağmen çok az değer gördüklerini hissettiklerinde gitmeye hazırdırlar.
• Önceliklerde Değişiklik: Pew Araştırma Merkezi tarafından yakın zamanda yapılan bir anket, pandeminin çalışanlara gerçekten ne istediklerini düşünmeleri için daha fazla zaman sunduğunu gösterdi. Bazıları hayallerindeki işi yapmanın vakti geldiğine karar verirken diğerleri, evde oturan bir ebeveyn olmanın daha iyi olduğunu düşünebiliyor.
• Güvenlik: Inc.com’da yayınlanan bir makaleye göre bazı çalışanlar, özellikle işyerleri normal çalışma düzenine dönmeyi planlıyorsa sağlıkları için endişeleniyor ve Covid-19’un etkilerinden korkuyor.

Şirketler Yetişmiş Yeteneklerini Nasıl Elinde Tutacak?
İstifalarda yaşanan artış göz önüne alındığında, kısa vadeli çözümlerin bu sorunu çözmeyeceği çok açık. Bunun yerine, çalışanların ihtiyaç duyduğu şey, kendilerini yetkili, güvende ve değerli hissettikleri bir ortam. Kalmaya değer bir çalışma ortamı oluşturmaya yönelik kanıtlanmış bazı adımları şöyle sıralayabiliriz:
1. Mevcut durumunuzu değerlendirin
Öncelikle Büyük İstifa Hareketi’ni iyi anlamak gerekiyor. Bir Harvard Business Review makalesi, veriye dayalı bir yaklaşımın kullanılmasını öneriyor. İlk olarak, çalışan kitleniz hakkında gerekli verileri toplayın. Ardından, istifanın temel nedenlerini belirlemek için topladığınız verileri analiz edin. Aşağıdaki faktörler, veri analiziniz için bir kılavuz görevi görebilir:
>Ödeme veya tazminat
>Ücret artışları
>Promosyonlar arasındaki süre
>Verim
>Görev süresi
>Büyüme ve eğitim fırsatları

Bu metrikleri kullanarak, hangi çalışanların görevlerinden ayrılma riskinin en yüksek olduğunu belirleyebilirsiniz. Bu, sorunu azaltmak için hedefe yönelik müdahale programları geliştirmenize yardımcı olabilir.

2. Eylemlerinizi ve etkinizi inceleyin
Bir adım geri atmanız ve eylemlerinizin çalışanlarınızı nasıl etkilediğini incelemeniz gerekiyor. Sonuçta, yanlış adımlar yanlış mesaj gönderebilir ve onları uzaklaştırabilir.
Örnek olarak maliyet düşürücü önlemleri ele alalım. Bu durumda kendinize şu soruları sorabilirsiniz:
>Maliyetleri makul bir şekilde mi azaltıyorsunuz?
>Çalışanlarınız bu önlemlerden nasıl etkileniyor?

Şirketinizin ve çalışanlarınızın ihtiyaçları arasında bir denge kurmanız çok önemli. Şirketinizde güvende ve yetkili olduklarına dair onlara güvence vermelisiniz. Maliyetleri düşürürken yapacağınız herhangi bir yanlış eylem, güven yerine korku ve kafa karışıklığına neden olabilir.

3. Düzenli olarak dinleyin ve iletişim kurun
Çalışanlar şirketleri tarafından duyulmak/önemsenmek isterler. Karar verirken ve kendi programlarını oluştururken söz sahibi olmak isterler. Şirketin onları dinlediğini hissettiklerinde, ayrılma olasılıkları daha düşüktür. Önerilerini ve endişelerini dile getirebilecekleri güvenli, açık bir alan sağlayın.

4. Çalışanlarınıza güvenin
Özellikle hibrit bir çalışma ortamında, çalışan performansı konusunda şüpheci olduğunuz durumlara rağmen güvenin şart olduğunu unutmayın. Çalışanlarınızı sürekli kontrol ederek güven eksikliğinizi hissettirmek yerine açık olun.
>Bir dizi beklenti ve hesap verebilirlik kriteri belirleyin.
>İletişim kanallarınızı açık tutun.
>Onlara günlük sorunları çözme özgürlüğü verin.

5. Çabalarını Fark Edin ve Ödüllendirin
Çalışanlar sadece zam veya terfi alamadıkları için ayrılmıyorlar. Bazıları, işyerinde gereğinden fazla çalıştıklarını ve değerlerinin bilinmediğini hissettikleri için yollarını ayırmayı seçiyor. Bu sebeple çalışanlarınızı çabaları için uygun şekilde ödüllendirdiğinizden emin olun. SurveyMonkey ve Bonusly’nin ortak bir raporuna göre, düzenli olarak takdir alan çalışanların %63’ünün yeni bir iş arama olasılığı çok daha düşük. Çalışanlarınızın değerli olduğunu hissettirmek için yaptıkları işin olumlu etkilerini kabul ve beyan edin.

Son yıllarda sürdürülebilir yaşam bilinci giderek artıyor ve tüketim alışkanlıkları da buna bağlı olarak değişiyor. Etik, sağlık, çevresel ve ekonomik nedenler, dünya üzerinde hayvansal ürünleri terk eden tüketicilerin sayısını arttırıyor. Bu durum, perakende sektöründe yeni bir pazar yaratırken özellikle vegan ürünlere ayrılan raflar çoğalıyor.

Bugün veganlık denildiğinde akla daha çok beslenme alışkanlıkları gelse de esasen veganlık bir yaşam tarzını işaret ediyor. Vegan olmak demek, yalnızca hayvansal gıda ürünlerini tüketmemek anlamına gelmiyor; giyimden günlük yaşamda kullanılan diğer pek çok eşyaya kadar hayvanların maruz kaldıkları sömürü ve kötü muameleden olabildiğince kaçınılan bir felsefeden söz ediyoruz. Aynı zamanda veganlık, insanlar, hayvanlar ve çevrenin yararına, hayvan kullanımını içermeyen alternatiflerin geliştirilmesini ve kullanımını da desteklemek anlamına geliyor.

Vejetaryen (vegetarian) kelimesinin ilk ve son hecelerinden elde edilen vegan kelimesi, Vegan Derneği’nin (The Vegan Society) kurucularından Donald Watson tarafından literatüre kazandırıldı.
Donald Watson veganlığı şöyle anlatıyor: “Veganlık, hayvanlar alemine dair sömürü ve zulmün tüm biçimlerini dışlamanın ve yaşamı gözetmenin yoludur. Et, balık, kümes hayvanı, yumurta, bal, hayvansal tür ve türevlerini dışlayıp bitkiler aleminin ürünleriyle yaşamayı ve tamamen ya da kısmen hayvanlardan üretilen tüm ticari malların alternatiflerini kullanmak şeklinde pratiğe dökülür.”

Vegan Yaşamın Esasları
Veganların, hayvanlardan elde edilen yiyecekleri tüketmedikleri, bu yaşam felsefesinin en bilinen tarafı… Bunun yanı sıra vegan yaşamı tercih edenlerin daha pek çok detaya dikkat etmeleri gerekiyor. Örneğin veganlar, hayvansal olan ipek, kuş tüyü gibi tüylerden; angora, tiftik, keçe ve yün gibi iplerden; deri, nubuk ve kürk gibi hayvan derisinden elde edilen malzemelerin kullanıldığı ürünleri satın almıyorlar. Hayvanları kullanarak test edilmiş kozmetik ve temizlik gibi ürünler de bu yaşam biçiminde kendine yer bulamıyor.

Hayvan Hakları Teorisyeni Tom Regan, “Tüm hissedebilir canlıların bir temel hakkı bulunur; başkalarının mülkü olarak muamele görmeme hakkı” der. Buradan yola çıkarak Regan’a göre, hayvansal ürünlerle ilgili olarak ekonomik çıkarlar işaret edilerek hayvanlara zarar vermek, bir sebep olarak kabul edilmez.

Vegan Beslenme Nedir?
Veganlar yağlardan aromalara kadar hayvanlardan elde edilen hiçbir ürünle hazırlanan gıdaları tüketmiyorlar. Buna bal da dahil! Vegan beslenme biçiminin en temel gıdaları ise sebzeler, baklagiller, meyveler, tahıllar ve kuruyemişler… Amerikan Beslenme Derneği, vegan ve tam vejetaryen de dahil olmak üzere uygun biçimde planlanan tüm vejetaryen beslenmelerin sağlıklı, gıda açısından yeterli ve belli hastalıklardan korumada ve onları iyileştirmede fayda sağlar nitelikte olduğunu söylüyor. İyi planlanmış vegan beslenme, hamilelik, emzirme, bebeklik, çocukluk ve yetişkinlik gibi hayatın her evresinde bireyler için uygun olarak gösteriliyor.
Vegan beslenme, bazı proteinleri kesinlikle hayatınızdan çıkarıyor. Hayvansal ürünlerde bolca bulunan B grubu vitaminler ise başta geliyor. Bu nedenle vegan yaşam tarzını benimseyenlerin B grubu vitaminlerle ilgili düzenli kontrole gitmeleri ve bitkisel besinlerden bu ihtiyacı karşılamaları önemli. Su yosunları ve soya fasulyesinden elde edilen tempeh gibi bitkisel besinler, B12 yönünden oldukça zengin. Ancak yine de yeterli olmayabilir ve B12 takviyesi yapmak gerekebilir.

Alternatifler Artıyor
Vegan ürünler, global ölçekte yeni bir pazar yarattı. Bu tarz ürünlere erişim artık daha kolay. Bugün özellikle gıda açısından, pek çok perakende noktasında vegan ürünler bulunabiliyor. Büyük market zincirleri de vegan ürünleri satışa sundukları rafların sayısını her geçen gün arttırıyor. Online seçenekler de artmış durumda. Özellikle Covid-19 salgınıyla beraber sağlıklı beslenme trendleri öne çıkarken, alışverişin online platformlara doğru kayması, vegan ürünleri online’da da daha kolay bulunabilir bir noktaya taşıdı.

Neyin Yerine, Ne Yemeli?
Vegan yaşam tarzı özellikle de beslenme açısından düşünüldüğünde ilk bakışta zor gibi gelebilir. Ancak doğru bilgilerle pratik hale getirmek mümkün. Hangi gıdaların yerine neleri koyabileceğinizi bilmeniz ve en doğru bilgileri baz almanız burada önemli. Örneğin, kalsiyum yönünden zengin gıdalar genellikle hayvansal ürünlerle hazırlanıyor ancak bu, kalsiyum almanızı zorlaştıracak bir durum değil. Çünkü her biri birer vegan besin olan baklagiller, koyu yeşil yapraklı sebzeler, susam, tahin ve incir, kalsiyum ihtiyacınızı karşılamanız için yeterli.
Peki ya balık? Omega 3’ü nereden sağlayacağınızı düşünüyorsanız, bunun da tek kaynağı balık değil. Keten tohumu, ceviz ve semizotundan Omega-3 ihtiyacı rahatlıkla karşılanabiliyor. Kuru baklagil ve yağlı tohumların veganlar için iyi birer protein kaynağı olduklarını ve kolesterol içermediklerini de hatırlatalım.
Eğer vegan beslenmeyi tercih ediyorsanız sebze ve meyve yönünden çeşitli bir beslenme programını benimsemenizde fayda var. Son olarak, satın aldığınız ürünlerin vegan/vejetaryen ürün sertifikası (V Label) olup olmadığına dikkat etmelisiniz. V Label için kısaca vegan ve vejetaryen ürünler için kalite etiketi denilebilir. Bugün Türkiye’de de uygulanan V-Label, vegan ve vejetaryen ürün ve hizmetleri etiketlemek için kullanılan, uluslararası düzeyde kabul görmüş, tescilli bir sembol. Alışveriş yaparken tüketicilere kolaylık sağlayacak basit ve güvenilir bir kılavuz olan V-Label ile bu konuda standartlaştırılmış kriterler de teşvik ediliyor.

Gıda Güvenliği Derneği’nin yaptığı araştırma, ambalajlı gıdaların etiketindeki tarihleme uygulamaları ile gıda atığı arasında ilişki olabileceğini gösteriyor.

Dr. Hülya Günay
Migros Ticaret A.Ş.
Kalite ve Çevre Yönetim Direktörü, Gıda Güvenliği Derneği YK Üyesi

Gıda kayıp ve atıkları çevresel, sosyal ve ekonomik sürdürülebilirliği tehdit eden küresel bir sorundur. Bu gıda kayıp ve atıklarının ekonomik değerinin yıllık yaklaşık 940 milyar dolar olduğu belirtiliyor. Artan popülasyon, artan gıda maliyeti, eşitsiz gıda dağılımı ve artan gıda güvensizliği ile ilgili kaygılar nedeni ile her yıl üretilen gıdanın yaklaşık %30’u (yaklaşık 1,3 milyar ton) atılmakta ve günümüzün en önemli sorunlarından birini oluşturmaktadır.
Gıda atıkları ayrıca, yılda 3,3 milyar ton sera gazı salınımına sebep olmaktadır. Eğer gıda atığının bir ülke olduğu varsayılırsa, karbon ayak izi açısından Çin ve ABD’den sonra üçüncü ülke konumunda olacağı ve su ayak izi açısından ise Cenevre Gölü hacminin üç katına eşit olabileceği vurgulanmaktadır. Bu varsayım ile sorunun büyüklüğü daha net bir şekilde ortaya koyuluyor.
Amerika ve Avrupa’da yapılan birçok araştırma, etiketleme yaklaşımlarının gıda atığına sebep olan ana etkenlerden biri olduğunu ve birçok ülkede gıda ürünlerinin farklı anlamlara gelen çeşitli tarih bildirimleri uygulandığını ortaya koyuyor. Amerika’da yapılan araştırma sonuçları, tüketiciler tarafından gıda etiketlerindeki tarihlerin yanlış anlaşılması kaynaklı her yıl yaklaşık 29 milyar dolar kayıp olduğunu gösteriyor.
Ülkemizde gıda kayıp ve atıkların azaltılmasına yönelik birçok çalışma yürütülüyor. Bu kapsamda, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) iş birliğinde hayata geçirilen Gıdanı Koru-Sofrana Sahip Çık kampanyası, Tarım ve Orman Bakanımız Sayın Dr. Bekir Pakdemirli’nin 20 Mayıs 2020 tarihinde düzenlediği basın toplantısı ile ülkemizde tanıtıldı. Sn. Bakanımız gıda kayıp ve israfının önlenmesinde toplumsal farkındalık düzeyini arttırmanın çok önemli olduğuna vurgu yaparak, özellikle gıda okur yazarlığının önemine dikkat çekmiştir.
Konuya ilişkin Gıda Güvenliği Derneği’nin yaptırmış olduğu “Gıda Kaybı ve Etiket Okuma Araştırması” sonuçlarına göre tüketicilerin %72’si “son tüketim tarihi (STT)” ile “tavsiye edilen tüketim tarihi (TETT)” arasındaki farkı çok net bilmediğinden tarihi geçen TETT tarihli ürünleri de atabileceğini söylüyor.
Ayrıca aranan bilgilerin etiket üzerinde kolay bulunamaması (%42), rakamların silik olması (%42) ve etikette birden fazla tarihin yer alması (%38) gibi durumlar da tüketiciler tarafından kafa karıştırıcı unsurlar arasında sayılıyor. Bu araştırma bulgularına göre ambalajlı gıdalardaki etiketleme ve özellikle tarihleme uygulamalarının gıda atıklarının sebeplerinden biri olduğu söylenebilir. Dolayısı ile bu problemin üstesinden gelinmesi için gıda etiketlerindeki tarihlemenin tüketicilerin anlayabileceği şekilde yapılması çok önemlidir.
Tüketiciler için gıdalardaki tarih etiketlerinin anlaşılırlığını arttırmaya çalışmalı, gıda atığını azaltmaya yardımcı olmak için gıda etiketleri standart hale getirilmeli ve etiket bilgilerinin doğru yorumlanabilmesi için tüketiciye yönelik kılavuzlar hazırlanmalıdır.
Ülkemiz gıda mevzuatına göre üreticiler tarih bildirimini başlıca iki şekilde yapabilmektedir. Bunlardan birincisi “son tüketim tarihi (STT)” formatıdır ve bu format mikrobiyolojik açıdan kolay bozulabilen ve bu nedenle insan sağlığı açısından kısa süre içerisinde tehlike oluşturması muhtemel olan gıdaları kapsamaktadır. Bu tarihi geçen gıdalar, gıda mevzuatına göre güvenli değildir ve bu nedenle tüketilmemelidir.
İkincisi ise “tavsiye edilen tüketim tarihi (TETT)” formatıdır. Bu tarih, uygun şekilde muhafaza edildiğinde, gıdanın kendine has özelliklerini koruduğu süreyi göstermektedir ve ambalaj açılmadığı sürece geçerlidir. Bu uygulama; kurutulmuş gıdalar, bakliyat, makarna, konserve gibi mikrobiyolojik olarak kolayca bozulmayan gıdaları kapsamaktadır. Bu gıdalar; ambalajının sağlamlığı, tat ve koku ile görünüş açısından herhangi bir sorun yoksa tavsiye edilen tüketim tarihinden sonra da tüketilebilmektedir.
Ambalajlı gıda etiketleri incelendiğinde farklı birçok tarih bildirimi görülmektedir. Örneğin, gıda mevzuatına göre zorunlu olmasa da bazı üreticiler kendi inisiyatifi ile “üretim tarihi” bildiriminde bulunabilmektedir. Bazı üreticiler ise “parti numarası” bildirimini de tarih formatında yapabilmektedir. Bazı etiketlerde “son tüketim tarihi”nin hala “son kullanma tarihi” olarak yazıldığı görülmektedir. Son tüketim tarihi “…tarihine kadar tüketiniz” olarak yazılabildiği gibi “tavsiye edilen tüketim tarihi” de “…tarihinden önce tüketilmesi tavsiye edilir” şeklinde yazılabilmektedir. Ayrıca bazı gıdalarda “ambalajlama tarihi”nin ve bazı gıdalarda da “dondurulma tarihi”nin belirtilmesi bir zorunluluktur.
Bazıları zorunlu olsa da bu çok alternatifli tarihleme uygulamasının tüketicinin kafasının karışmasına yol açacağı ve bu önemli bilgiye ulaşmasını zorlaştıracağı açıktır.
Bu nedenle Gıda Güvenliği Derneği (GGD), ambalajlı gıda etiketlerindeki tarihleme bildirimlerine odaklanarak olabildiğince az tarihleme formatı yapılmasına ilişkin çalışmalara başlamıştır. GGD Atık Komitesi tarafından yürütülen bu çalışma kapsamında üreticiler, tüketiciler, gıda bankaları ve gıda bağışçılarının tarih bildirimlerinin nasıl yorumlayacağı konusundaki bilgilerinin geliştirilmesi amaçlanmaktadır.
Önerilerimiz;
• Kafa karışıklığının önlenmesi için bir gıda etiketinde (özel gıdalar hariç) tek bir tarih bildiriminin bulunması ve bu amaçla mikrobiyel ve çabuk bozulma olasılığı olan gıdalar için ‘son tüketim tarihi’nin (STT) ve diğer gıdalar için ‘tavsiye edilen tüketim tarihi’nin (TETT) uygulanması.
• Tarih bildirimlerinin ne anlama geldiğinin daha iyi yorumlanabilmesi için tüketicilere özgü kılavuzlar hazırlanması ve iletişim çalışmalarının yapılması.
• Üreticilere raf ömrünün bilimsel yaklaşımla belirlenmesine ve tarih bildiriminin gerçeğe uygun olmasına yönelik kılavuzlar hazırlanması ve eğitim verilmesi.
• Tavsiye edilen tüketim tarihi (TETT) geçen gıdaların; etiketleri üzerinde tüketilme koşullarını gösteren beyan/sembol vb. bilgilerin belirlenerek etiketleme kılavuzunda yer alması.
• TETT’si geçen gıdaların, gıda güvenliği kuralları gözetilerek satışa sunulmasını ve bağışlanmasını sağlayan kuralların belirlenmesi.
• TETT’si geçen gıdaların satışını yapan kuruluşlar ile çalışanlarının bilinçlendirilmesi adına eğitici kılavuz hazırlanması.