Covid-19’un iş yaşamında yarattığı fırtına etkisiyle birlikte, liderlerin ve İK yöneticilerinin pek çok süreci baştan tasarlamaları gereken bir dönemdeyiz. Pandemi, şirketlerin geleneksel operasyonel ve stratejik hedeflerini ciddi biçimde etkilerken bu süreçte öne çıkan yeni trendlerin etkisinin değerlendirilmesi, hızlı aksiyon gerektiren alanların belirlenmesi ve kriz kaynaklı hedef ve planların ne ölçüde değiştiğinin analizi daha da büyük önem kazanıyor. Bu süreçte, değişime hızla adapte olup çevik bir şekilde organizasyonlarını dönüştürebilen liderler, rekabette de şirketlerini öne çıkaracaklar. Bunları biz değil, Payneer Ödeme Kuruluşu’nun kurucu CEO’su Ergi Şener dile getiriyor. Şener’e göre, hayatı hızlı ileri alma düğmesine basıldı!

Röportaj: Bikem Ögünç

Covid-19 iş hayatında büyük bir değişim başlattı. Özellikle İnsan Kaynakları yöneticilerinin işleri daha zorlaştı. Neden diye soracak olursanız, basit bir yanıtla “İş yapış biçimleri değişti” diyebiliriz. Daha spesifik cevaplar içinse uzman yanıtları almak daha doğru. İşte bu yüzden sözü, Ergi Şener’e bıraktık.

Pandemi, özellikle iş dünyasında ciddi bir değişim yarattı. İlk olarak biraz bundan bahsedelim, dilerseniz. İK yöneticileri için pek çok sürecin yeniden tasarlandığı bir dönem oldu. Bu konuda neler söyleyebilirsiniz?
Covid-19 ile birlikte hayatın her alanında ciddi bir değişim ve dönüşüm gözlemliyoruz. Bu değişimin merkezinde teknoloji ve dijital servisler bulunuyor. Korona öncesi yıllardır devam etmekte olan pek çok tartışmanın ya da uygulamanın, karantina sürecinde birkaç haftada hayatımıza girdiğine tanıklık ettik. Temelde yıllarca sürecek olan değişimlere, haftalar içinde adapte olmaya başladık. Sanki zaman ilerlerken, birden “hızlı ileri alma” düğmesine basma gibi bir hamle oldu. Bu konuları hurriyet.com.tr’deki yazılarımda da dile getirmeye çalışıyorum. Koronavirüsün iş yaşamında yarattığı fırtına etkisi ile birlikte, liderlerin ve İK yöneticilerinin pek çok süreci baştan tasarlamaları gereken bir dönemdeyiz. Pandemi, şirketlerin geleneksel operasyonel ve stratejik hedeflerini ciddi biçimde etkilerken bu süreçte öne çıkan yeni trendlerin etkisinin değerlendirilmesi, hızlı aksiyon gerektiren alanların belirlenmesi ve kriz kaynaklı hedef ve planların ne ölçüde değiştiğinin analizi daha da önem kazanıyor. Bu süreçte, değişime hızla adapte olup, çevik bir şekilde organizasyonlarını dönüştürebilen liderler, rekabette de şirketlerini öne çıkaracaklar. Yaşadığımız değişim süreci, değişime hızlı adapte olabilen esnek kuruluşların, beklenmedik krizler doğrultusunda rotalarını daha hızlı düzeltebildiklerini de çarpıcı bir biçimde gösteriyor.

Bu süreçte kimler daha başarılı bir süreç geçirdi sizce ve bundan sonrası nasıl planlanmalı?
Tamamen fiziksel operasyonlara dayalı, geleneksel işletmelerin çoğu (oteller, restoranlar, perakendeciler, marketler, vb.) büyük krizlerle baş etmek durumundayken günlük hayatımıza kesintisiz devam etmemiz dijital teknolojiler sayesinde oluyor. Bu süreçte, yeni dünyaya hazır olanlar gerçek anlamda öne çıktı ve rekabette farkı açmaya devam ediyor. Zorunluluktan, panikle, günü kurtarmak adına gerçekleştirilen çalışmalardan ve uygulamalardan ziyade, değişimi doğru anlayıp, analiz edip, işletmelerinin gereksinimleri doğrultusunda uygulamaya koyanların başarılı olduğu bir dönemdeyiz. Bundan sonra da bu şekilde devam ediyor olacak.

Değişime hızlı adapte olan, sektörel birikimini, deneyimini gelişen teknolojilerle harmanlayarak kendilerini doğru konumlayanların hayatta kaldığı bir dönem içerisindeyiz. Trendleri doğru yorumlayıp etkilerini anlayıp, odak ve uygulama alanlarını doğru tasarlayan şirketler, sektörlerini dönüştürüyor ve geleceği tasarlıyor olacak. Dijital kanallara yatırım yapmayan, dijital dönüşümü özümsemeyen, hatta “makyaj dijitalleşme” olarak nitelendirdiğimiz şekilde, süreçlerin yeniden tasarımını yüzeysel olarak gerçekleştiren firmalar, ne yazık ki yıkım ile karşı karşıya kalacak. Hatta yıkım o kadar hızlı kendini gösterecek ki birtakım stratejiler sonradan, büyük yatırımlarla uygulansa bile, artık geç kalınmış olacak.
Günümüzün önemli trendlerinden omni-kanal yapısını kurgulamış ve işlerini bu strateji doğrultusunda yöneten şirketler, on-demand ekonominin gelişimini anlayıp, müşteri beklentileri açısından süreçlerinde geliştirme yapan firmalar, bu krizde büyük kazananlar oluyor.
Bu kapsamda, yeni döneme ilişkin altyapı, süreç ve inovasyon odağında planlama yapmanın önemini hep vurguluyorum. Covid-19, günlük yaşamın ve işlerin olabildiğince rutininde devam etmesi adına dijital hazırlığın ne kadar önemli olduğunu gösterdi. Kurumlar, öncelikli olarak, uzaktan çalışmaya imkân sağlayacak ve çalışanların fiziksel ortamdaki verimliliklerini dijital ortamda arttırmalarını destekleyecek teknoloji yatırımını gerçekleştirmeliler. Altyapı sorunları veya yeterli hazırlığın olmaması, kurumlara ciddi tehditler oluşturabilir. Dijital ortamda çalışan deneyimini doğru kurgulamak, çalışanların ortam bağımsız çalışmalarını sürdürmelerini sağlamak, uzaktan çalışmanın ön koşulu olarak karşımıza çıkıyor. Dijital dönüşümde oldukça sık bahsettiğimiz, “süreçlerin dijitalleşmesi”ni de bu süreçte öncelikli olarak ele almak gerekiyor. İşin yeni dünyaya göre adapte edilmesi için tüm süreçlerin dijital araçlar göz önünde bulundurularak baştan tasarlanması önem arz eden bir konu. Son olarak da yeni dünyanın fırsatları ve getirilerinin, kurumların yetenekleri ve sahip oldukları veriler doğrultusunda değerlendirilerek, inovasyon alanlarının belirlenmesi, kurumların yeni mavi okyanusları keşfetmesi açısından önem arz ediyor.

Koronavirüs ile birlikte evden çalışma modeli trend oldu. Bununla birlikte teknolojik birtakım değişimler de söz konusu oldu elbette. Teknoloji nasıl gelişti?
Teknoloji olmasaydı, bu süreçte işlerimizi devam ettirmek ve iletişimimizi kesintisiz bir şekilde sürdürmek mümkün olmayacaktı. Yeni normal ile değer yargılarımız, yaşantımız, alışkanlıklarımız, ritüellerimizin yanında; iş süreçlerinde de temel değişimler gözlemleyeceğiz. Evden çalışmak, “yeni normal”in temelini oluşturan yapı taşlarının başında geliyor. Pandemi, insanlık tarihinde şimdiye kadar gerçekleşen en büyük “evden çalışma” deneyi ile devam etmekte. Korona sonrasında, insanlar bu süreçte öğrendikleri ve deneyimledikleri uzaktan çalışma kültürünü, “yeni normal”lerine taşıyor olacaklar.
Bununla birlikte, artık kesin olan eğitimin yeni normalinde de online eğitimler önemli bir yer alacak, ancak eğitim süreçlerinin tümünün online’a taşınmasını beklemek, tamamen “uzaktan çalışmaya geçeceğiz” gibi iddialı, çok da gerçekçi olmayan bir yaklaşım. Önümüzdeki dönemde, dijital teknolojilerin eğitime entegrasyonunun daha da hızlanacağı ve online eğitimin müfredatın ayrılmaz bir parçası olacağı da oldukça muhtemel.
Karantinada, evde kalmak zorunda olduğumuz dönem, her kesimden insanı video konferans uygulamaları ile tanıştırdı. Öyle ki, evden çalışırken, iş arkadaşlarımız ile iletişim sağlamaktan toplantılar gerçekleştirmeye, derslerimize devam etmeye, doğum günü, mezuniyet gibi özel günleri kutlamaktan berberlerimizden ya da kuaförlerimizden saçımızı düzeltmek için tüyolar almaya veya doktorlara, terapistlere danışmaya, “happyhour”lardan, sanat aktivitelerine webinar ve konferanslardan sanal yemek ve buluşmalara kadar hem işlerimizi, eğitimimizi devam ettirmek, hem de eğlenmek, izolasyondan sıyrılmak ve sosyalleşebilmek için video konferans uygulamaları oldukça önemli birer destekleyicimiz haline geldi. İlerleyen dönemlerde yaşantımıza, pandemi sürecinde kullanmak zorunda kaldığımız tüm uygulamaları taşımayacağız ancak belki de en çok kullanmaya devam edeceğimiz teknolojilerin başında video konferans uygulamaları gelecek.
Dijital içerik sağlayan video platformlarının da gerçek anlamda patlama göstermesi, insanların her zamankinden daha fazla etkileşime ihtiyaç duyduğu sosyal izolasyon sürecinde gerçekleşti. Nielsen tarafından yayınlanan bir rapora göre, “Evde Kal” kampanyaları tüketicilerin izlediği içerik miktarında neredeyse %60 oranında artışa yol açtı. Tüketici davranışlarındaki bu değişim, bundan sonrası için de bize önemli ipuçları veriyor: Bundan sonra da tüketiciler, izleyecekleri içeriklere herhangi bir cihazdan, istedikleri zaman, istedikleri yerde erişmek isteyecekler.
Uzun yıllar, nakit kullanımını kaldırmak üzere uygulamaya konulan dijital ödeme sistemleri ve temassız ödemeler, salgının etkisi ile ilk defa bu kadar geniş kitlelerce kabul görmüş oldu. Bu süreç, pek çok ülkenin stratejileri arasına giren “nakitsiz toplum” vizyonunun da önünü açmış oldu. Dijital kanallarda da hız ve kolaylığı tadan müşteriler, tek tuşla ödemeyi tercih etmeyi sürdürecekler. Sosyal ağlara da “buy botton” seçeneği (alışveriş butonu) eklenmesiyle, perakendeciler ürünlerini sosyal ağlardan tanıtırken aynı zamanda müşterilerinin satın alabilmesi için yeni bir kanal da sunacaklar.
Stadyumlar ilk defa bu kadar boş ve takımlar maçlarını taraftarlar olmadan oynamak durumunda kalsa da teknoloji ile yeni birtakım fırsatlar ortaya çıkarmak mümkün. Sanal gerçeklik (virtualreality-VR) teknolojisi, spor kulüpleri ve takımları için yeni gelir kanalları oluşturma amaçlı kullanılabilir. VR gözlükler ile taraftarlar evlerinde, takımlarının maçlarını, sanki teknik direktörün yanında ya da yedek kulübesinde izliyor gibi takip edebilecekler. VR ile oldukça farklı spor opsiyonları ya da oyun deneyimleri de evden gerçekleştirilebiliyor
Pek çok müze de sanatseverler için eserlerini müşterilerinin evlerine ulaştırıyor. Artık, evdeyken bile dünyanın en iyi müzelerine sanal turlarla ulaşma imkânınız var. Önde gelen tiyatrolar da örneğin Danimarka’daki Kraliyet Tiyatrosu gibi, performanslarını dijital olarak sunmaya başladı.

Teknoloji bakımından daha ne gibi yenilikler bizi bekliyor?
Bu süreç şunu oldukça çarpıcı bir şekilde ortaya çıkardı: “Dijital dünya gelişmeye devam edecek, teknoloji sürekli yanımızda olacak ve her sektörün dijitalleşmesi hızlanacak.” Covid-19 ile birlikte evimiz, ofisimiz haline geldi ve işler sanallaştı. Video konferans uygulamaları hayatımızın olmazsa olmazlarından biri haline geldi. Video konferans uygulamaları, pek çok servis ve uygulamanın da dijital olarak sağlanmasını destekleyerek, sanal devrimin en büyük destekleyicilerinden birine dönüştü. Video-konferans uygulamaları üzerinden pek çok servise evimizden erişim sağlayabileceğiz. Örneğin bir takım servis sağlayıcılar ya da teknisyenler, elektronik cihazların uzaktan bakım ve onarımını sunmaya başlayarak hem servis sürelerini kısaltacak hem de bulunulan konumdan hizmet almanın önünü açmış olacak. Spor salonlarına gidilemediği günlerde, kişisel spor koçları dijital olarak egzersiz hizmeti sunmaya başladılar.

Video konferans uygulamalarından sunulan servislerin artmasıyla birlikte, cihazlarımızda bu uygulamaları daha rahat kullanmak adına, dijital sanal asistanlara olan ihtiyaç da artış gösterecek. Önümüzdeki dönemde, dijital asistanların gerçekleştirebilecekleri görevlerde de değişiklikler olacak. Sanal asistanlar farklı kullanıcıların seslerini daha iyi tanıyarak, kullanıcılarına daha kişiselleştirilmiş deneyimler sunabilecek. Sanal asistanlara, açık platformlar sayesinde, pek çok alışkın olduğumuz servisin de entegre olacağını göreceğiz. Şimdiden bu asistanlar üzerinden Uber ya da taksi çağırılabilmekte, biten ürünlerin siparişleri verilebilmekte, restoran rezervasyonu yaptırılabilmekte ve uçak bileti satın alınabilmekte. Sanal asistanların uygulama alanları genişleme göstereceği gibi, akıllı asistanlar, akıllı ev/araba ya da tüketici elektroniği cihazları ile entegre bir biçimde çalışmaya da başlayacak.
Çağrı merkezlerinde de artık bir insan ile konuşmaktansa, “chatbot”lar üzerinden destek alacağız. Chatbot’lar son yıllarda, her türden işletme için müşteri hizmetlerini iyileştirmek adına öne çıkan bir kanal haline geldi. Artık yemek siparişiniz sırasında, web sitesi üzerinden yazıştığınız ve pizza siparişinize yönelik serzenişte bulunduğunuz müşteri temsilcisi bir insan değil, bir dijital asistan… İlerleyen dönemde, sohbetlerin öncekilerden çok daha gelişmiş ve insana oldukça yakın chatbot’lar tarafından gerçekleşmesini bekleyebilirsiniz. Doğal dil programlaması ile artık tüketiciler, tıpkı canlı biriyle sohbet eder gibi hizmet alabilecekler.
Bununla birlikte farklı sektörlerde fiziksel robotların da kullanımı artacak. Teslimatta, operasyonel süreçlerde, temizlik, servis süreçlerinde daha fazla fiziksel robot kullanımı gözlemleyeceğiz. Ev tipi sağlık teknolojilerine talep artacak. Dijital servislerin kullanımının artması ile birlikte, artan veri miktarı büyük oranda artış gösterecek. Teknoloji firmalarının faaliyet alanları ve ürün portföyleri, yeni kullanım alanlarına doğru esneyecek.

Yalnızca evden çalışanlar açısından değil de ofise geri dönenler bakımından da konuyu ele alırsak neler söylersiniz?
İşletmeler ve çalışanları evden çalışmanın, sadece “uygulanabilir” değil; aynı zamanda, bazı birimler açısından daha fazla üretkenlik sağlayacağını gördükten sonra, global ölçekte ofis kültürlerinde büyük bir değişim yaşanacak. Ofislerde daha az çalışan olmaya başlaması, ofisler için gereken çalışma alanını da azaltacak. Önümüzdeki dönemde, açık ofislerin ve paylaşımlı ofislerin de popülaritesi azalacak.
Önde gelen araştırma şirketlerinden Gartner’a göre çalışanların %48’i Covid-19 sonrası dönemde de uzaktan çalışmaya devam edecek. Benzer şekilde, McKinsey’nin gerçekleştirdiği araştırmaya göre, pandemi sonrası dönemde, kuruluşların işgücünün en az yarısı tamamen veya kısmen uzaktan çalışacak. Bununla birlikte, Silikon Vadisi’nin alanında önde gelen şirketlerinden Twitter ve Square, arzu eden çalışanların, bundan böyle temelli evden çalışabileceklerini açıklarken Google, sene sonuna kadar evden çalışmanın geçerli olacağını ve sonrası için uzaktan çalışılacak pozisyonları belirlediğini bildirdi.
Pandemi etkisini yitirdiğinde, uzaktan çalışma geçerliliğini sürdürüp, ofislere olan ilgi azalacaksa ve ofisler gerektiğinde ziyaret edilen ikincil çalışma alanlarına dönüşecekse, fiziksel ofislere olan yaklaşımın da değişim göstereceğini söylemek yanlış olmaz. Bundan böyle, pek çok kurumsal şirketin de isteğe bağlı çalışma alanlarını tercih edeceğini söyleyebiliriz. Ortak ofis kullanımları doğrultusunda, ofise giriş-çıkış sistemlerinin yönetimi, performans sistemlerinin yeniden düzenlenmesi ve konum doğrultusunda çok tercih edilen ofislerin kapasite kontrolünün gerçek zamanlı ve uzaktan gerçekleştirilmesi gibi mobil ve IoT bazlı sistemlerin de kurgulanması gerekiyor.
Değişen koşullar, ofis ortamlarında da değişiklikleri zorunlu hale getirmekte ve acil değişimleri planlamayı gerektirmekte. Bundan böyle, tüm çalışanların aynı anda ofiste olmalarını beklemek, pek gerçekçi olmayacak; belirli birimler evden çalışmaya devam ederken, bazı şirketler dönüşümlü evden çalışma uygulamasını devreye alıyor olacak. Ofislere tamamen dönmek zorunda olan çalışanlar ise sağlık odaklı ve bireysel çalışmayı destekleyecek ofis düzenlemeleri konusunda beklenti içerisinde olacak. Pandemi öncesi, oldukça popüler olan, herkesin birlikte çalıştığı büyük ofis ya da açık ofislere artık oldukça mesafeli yaklaşılıyor.

Perakende sektörü bazında bir değerlendirmeniz olur mu? Dijital dönüşüm adına neler yapılmalı?

Karantina döneminde, mağazaların belli bir süre kapanması, insanların uzunca bir süre evde kalmaları ve küresel tedarik zincirlerinde baş gösteren problemler nedeniyle, perakende sektörü ciddi sorunlar ile karşı karşıya kaldı. Daha önce, sektör açısından yenilik ya da “olursa olur, olmazsa olmaz” olarak nitelendirilen pek çok uygulama, bu dönemde hayati önem kazandı. Elektronik ticaretin birincil kanal haline gelmesi, dijital uygulamalara hızla adapte olunması, eve teslimat çözümlerinin devreye alınması ve temassız ödeme uygulamalarının teşvik edilmesi gibi…
Dijitalleşme, perakende açısından sadece yeni kanallardan ürünlerin siparişi olarak değil, aynı zamanda mağazalarda sosyal mesafeyi korumaya ve güvenli alışverişi sağlamaya yönelik olarak da öne çıkıyor. Özellikle yoğunluğun fazla olduğu marketler, kamera ya da sensörlerin desteğiyle mağazalarındaki müşteri sayısını, yoğunluğunu anlık takip ederek, müşterilerinin sağlığını korumak için gerekli aksiyonları alıyor. Örneğin belirli sayıda müşteriye ulaşıldığında kapıların kapatılarak, daha fazla müşterinin içeriye alınmadığı, kasalarda veya meyve sebze reyonu gibi, diğer alanlara kıyasla daha fazla zaman harcanan bölümlerde ideal sosyal mesafenin hesaplanarak müşterilerin gerektiğinde uyarıldığı sistemler kullanılmaya başlandı. Yine yapay zekadan yararlanılarak, müşterilerin marketlere maskesiz girdiği durumlar da tespit edilebiliyor.
Mağaza içi IoT çözümleri yardımıyla müşterilerin en çok tercih ettiği güzergahlardan ve en çok zaman geçirdiği noktalardan yola çıkarak, sosyal mesafeyi destekleyecek şekilde mağaza tasarımına yönelik düzenlemeler de gerçekleştirilmeli. Aynı şekilde, zincir mağazalar açısından mağazaların karşılaştırılması ve konuma göre performans analizleri çıkarılması da mümkün olmakta. Perakendeciler ayrıca en optimum çalışan sayısı ile müşterilerine en verimli servisi sağlamak için de IoT ve yapay zekâ odaklı analitik çözümlerden yararlanabilecek. Yine benzer çözümlerle mağazaların açılış ve kapanış saatlerinin kontrolü ya da personelin müşteri ile etkileşim analizleri de raporlanabilecek.
Müşteri verilerinin doğru analiz edilmesi ve büyük veri tabanlı öngörü analizleri, müşterilerin değişen talep ve alışkanlıklarını ve bunların nedenlerini anlamayı, stok optimizasyonunu ve performans/müşteri yönetimi için daha doğru kararlar alınmasını da sağlamakta. Bu doğrultuda, perakendenin yeni normalinde veriden yararlanmak çok daha önemli hale geliyor. Hatta tematik günlerin, tatil zamanlarının ziyaret sıklığına etkisinden, hava durumundan, değişen müşteri tercihlerinden ve ekonomik parametrelerden yararlanarak indirimleri, kampanyaları ve mağaza açılış/kapanış saatlerini dinamik olarak anlık belirlemek de mümkün olabilecek.

Evde kaldığımız dönemde özellikle marketler eve servis konusunda farklı çözümler geliştirdiler ancak hazırlıksız yakalanıldığı da bir gerçekti. Teknolojiden bu noktada daha efektif olarak nasıl faydalanılmalı?
Her ne kadar mağaza içi dijital uygulamalar, müşterilerin sağlığını korumak adına hızla devreye alınsa da karantinanın marketler adına sebep olduğu en büyük değişim, e-ticarete yönelik ön yargıları yıkması ve dijital kanalları bundan sonra öncelikli hale getirecek ivmeyi kazandırması oldu.
Market alışverişi açısından e-ticaret, yıllardır belli bir oranda artış göstermekle birlikte, beklentilerin oldukça uzağındaydı. Karantina dönemi, e-ticaretin, evdeki müşterilerin beklentilerini karşılamak adına oldukça verimli bir kanal olduğunu gösterdi. Bu süreç, dijital kanalları zorunlu olarak birincil kanal haline getirince, e-ticaretten ya da mobil siparişten şu ana kadar hiç yararlanmayan kitlelerin de bu uygulamaları denemesinin önünü açtı. Özellikle önceki dönemlerde bu kanalları kullanmaya çekinen üst yaş grubu kullanıcılardan belli bir oranını, bu kanalların kalıcı müşterisi haline getirme potansiyeli doğdu.
Diğer yandan, çoğu perakendeci kâğıt üzerinde e-ticaret stratejilerinin hazır olduğunu düşünürken gerçek hayatta, bu kadar zorlu şartlar altında, tamamen dijital odaklı çalışmak durumunda kalınca, pek çok açıdan sınıfta kaldıklarını gözlemlediler. Müşteri deneyimlerini doğru kurgulamayan, uçtan uca tüm süreçleri göz önünde bulundurmayan, kısacası “daha zaman var” düşüncesinde olan işletmeler, acı gerçekle yüzleşmek durumunda kaldı. Bu şirketler, bırakın rekabete devam edebilmeyi; operasyonlarını sürdürmede bile başarılı olamadıkları gerçeğiyle karşılaştılar.
Bu dönem, Covid-19 nedeniyle bir bakıma mecburiyetten, dijital teknolojilerle tanışan ve bunun için de hızlı seçimler yapmak zorunda kalan şirketler açısından da dikkatli olunması gereken bir süreç. Zaten evde uzun süre kalmaktan dolayı psikolojileri iyi durumda olmayan müşterilere, hiç beklemedikleri, “kötü” sürprizler yaşatan firmaların, daha da büyük sorunlarla karşılaşacakları aşikâr. Koronavirüs sürecinde, e-ticaret kapsamında benim de bizzat karşılaştığım ve çevremden de benzer şikayetleri duyduğum sorunların bir kısmı şöyle: Hatalı ya da eksik ürün teslimatı, teslimatta yaşanan gecikmeler, ödeme iadesinde yaşanan problemler, ürünlerin siparişten çok uzun süre sonra teslim edilmesi ve bekleme sürecinde alışveriş listenin güncellenememesi…
Perakendenin yeni normalinde hem fiziksel mağazalarda hem de yeni kanallarda alışveriş deneyimini basitleştirecek dijital uygulamalar devreye alınmaya devam edilecek. Bunlardan biri, teslimatta sorun yaşayan ya da uzun süre beklemek istemeyen müşterilere yönelik, evden siparişlerini online kanallar üzerinden gerçekleştirdikleri ve ürünlerini, tercih ettikleri fiziksel mağazadan, belirledikleri zamanda aldıkları “Tıkla & Al” (Click&Collect) uygulaması. Bu uygulama, mağazalar açısından hem stok sorunlarının hem de mağazalarda trafiğin artmasından dolayı oluşabilecek problemlerin önüne geçmekte. Stok sorunu yaşayan mağazaların bir bölümü ise müşterilerini boş göndermemek adına mağazada sipariş alıp, eve direkt teslimat uygulamalarını devreye alıyor.
Bu süreç, kasaya uğramaya gerek kalmadan, müşterinin ödeme sürecini kendisinin gerçekleştireceği, temassız alışveriş uygulamalarını da hızlandırdı. “Self check-out”ların artmasından, alışveriş arabalarına entegre edilen barkod okuyucu ile kasasız alışveriş süreçlerine ya da en uç nokta “Amazon Go” tarzı uygulamalara kadar teknoloji yatırımlarındaki artış, devam edecek.

2021’de sizce bizleri neler bekliyor? Ofis ve ev dengesi açısından nasıl bir yapılanma göreceğiz?
Pandemi sonrasında, evden daha fazla çalışıyor olacağız. İyimser tahminlerde öne çıkan konuların başında, evden çalışmanın oldukça verimli olduğu, şu ana kadar pek çok firmanın evden çalışma konusunda geç kaldığı, işlerimize giderken trafikte harcanan zaman, ofislerde çalışma süresini verimsizleştiren toplantılar düşünüldüğünde evden çalışmanın teşvik edilmesi yer almakta.
Ben açıkçası bu tarz radikal değişikliklere ya da keskin stratejik hamlelere daha dikkatli yaklaşılmasından yanayım. Ben de Covid-19 sonrasında, evden çalışmada artış olacağına inanıyorum ancak evden çalışmanın belirli bir sistematiğe bağlanmasının zaman alacağını ve evden çalışma sürelerinin belirli periyotlarda artış göstereceğini düşünüyorum. Yapılan çalışmalar ayrıca aynı ortamda birlikte çalışan ekiplerin, sanal takımlara kıyasla sorunları daha hızlı çözme eğilimde olduğunu ve ekip uyumu açısından da uzaktan çalışmada sorunların daha fazla ortaya çıktığını göstermekte.
Uzaktan çalışmanın artacağı ve bu tarz fiziksel tartışma ortamlarının azalacağı yeni normal sürecinde, özellikle inovasyon süreçlerini, “workshop”ları ve beyin fırtınalarını nasıl online ortama taşıyabileceğimizi de düşünmek gerekiyor.

Peki, evden çalışma dönemine geçiş evresinde başka nelere dikkat etmemiz gerekiyor?
Evlerimizin öncelikle evden verimli bir şekilde çalışmak için uyumlu hale getirilmesi gerekecek. Buna yönelik olarak öncelikle gerekli olan, internet ve teknik altyapıyı sağlamamız gerekiyor. Akabinde, evimizde uzaktan gerçekleştireceğimiz görüşme ve toplantılar için alanlar oluşturmamız ve yeni ev-ofis alanlarımızda da gerekli teknik ekipmanları bulundurmamız gerekiyor (laptop, tablet, kamera, monitor, kulaklık, şarj üniteleri, prizler gibi). Bu süreçte, evimizde kullanacağımız teknolojik gereçler ve ekipmanlara yönelik yapılan harcamaların artacağını tahmin etmek çok güç değil.
Evlerimizden daha fazla çalışmaya başlayarak, evlerimizde geçirdiğimiz zamanı arttırdığımızdan dolayı, evlerimizin konumları da önem kazanıyor olacak. Pandemi süreci öncesinde de pek çok beyaz yakalı, ofislerinden ziyade toplantılarını kafe ya da restoranlarda gerçekleştirmekteydi. Evden çalışma sürecinde de bu tarz mekanların tercih edilmesi devam edecek. Bu nedenle sosyal mekanlara yakınlık, ev seçimlerinde etkili olmaya başlayacak.

Ergi Şener Kimdir?
2005 yılında, Sabancı Üniversitesi Mikro Elektronik Mühendisliği’nden mezun olduktan sonra, aynı üniversitede Bilgisayar Mühendisliği ve Yönetim alanında Sanayi Liderleri çift yüksek lisans programını tamamladı. Halen işletme alanında doktora eğitimime devam ediyor. Yüksek lisans eğitimi sırasında, Sabancı Üniversitesi’nin Yatırım Fonu, Inovent A.Ş. destekli NTT şirketinin kurucu ve yönetici ortağı olarak iş hayatına adım attı. Bu şirketin başarılı “exit”i sonrasında, 2009-2014 yılları arasında sırasıyla Garanti Ödeme Sistemleri, Turkcell, ve MasterCard bünyesinde çalışmalarını sürdürdü. Kurumsal çalışma dönemimde genel olarak dijital ödeme sistemlerinin ve bu alanda yeni dijital servislerin hayata geçirilmesi üzerinde çalıştı. 2014 yılından itibaren Fintech, IoT (Internet of Things- Nesnelerin İnterneti) ve yapay zekâ odağında farklı start-up’ların kuruluşunda ve yönetiminde yer aldı. Bu şirketlerin bir bölümü halen faaliyetlerine devam ettiği gibi, bir kısmının başarılı “exit”leri oldu. Aynı zamanda, iki yıl Hollanda merkezli bir kuluçka merkezinin yönetici ortaklığını gerçekleştirdi. Şu anda Payneer Ödeme Kuruluşu’nun kurucu CEO’su. Aynı zamanda, Sabancı Üniversitesi ve Bahçeşehir Üniversitesi’nde dersler veriyor ve öncü haber sitesi hurriyet.com.tr’de yazarlık yapıyor. Girişimcilik odağında edindiği tecrübeyi de hem belirli kuluçka merkezlerinde mentör olarak, hem de öne çıkan start-up’lara melek yatırımcı olarak aktarmaya çalışıyor.

Son dönemde beslenme söz konusu olduğunda en çok duyulan sözcüklerden biri, belki de “vegan” ama aynı zamanda hakkında en az bilgi sahibi olunan kelime de olabilir! Yalnızca bir beslenme trendi değil, tam anlamıyla bir yaşam tarzı olan veganlık, hayvansal olan her şeyi reddetmek demek. İlk bakışta zor bir geçiş ve zor bir yaşam gibi algılansa da işi uzmanından dinleyince öyle olmadığı görülüyor. Vegan Yaşam Uzmanı olan Kevser Başkara’ya göre, “Türkiye, sağlıklı bir vegan beslenme cenneti!”

Röportaj: Bikem Ögünç

Veganlık dünyada yükseliyor. Günümüzde çok daha fazla insan hayvansal ürünleri reddediyor. Bu noktada sözü edilen yalnızca gıda ürünleri değil, bütünsel olarak yaşamı veganlık üzerine kurgulamak… Perakende sektöründe de bu konudaki yaklaşımlar ve yatırımlar, artan tüketici talebiyle birlikte çoğalıyor, elbette. Peki, “ben Vegan oldum” deyince, olunuyor mu? İşte, işin bu kısmı pek de basit değil. Basit değil derken, aklınıza çok zorlu bir yolculuk gelmesin. Yalnızca bu yaşam biçimini iyi okumak ve ardındaki derinliği özümsemek gerek. Vegan Diyetisyen Kevser Başkara, “Doğayı mahvettik, hayvanları kafeslere hapsettik, sanayi tipi ürünlerle hastalandık, şehirlere geldik ve kanser olmaya başladık. Bunlar doğadan değil, insandan geliyor. Biz bir yerlerde hata yaptık” diyor. Kevser Başkara ile A’dan Z’ye vegan yaşamı konuştuk.

GPD Gelişim: Öncelikle sizi tanıyabilir miyiz?
Kevser Başkara: Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü lisans mezunuyum. 6 yıl önce vegan yaşama geçtim, böylece Türkiye’deki ilk vegan diyetisyen unvanını da almış oldum. Vegan beslenme ve vegan yaşamla ilgili çalışmalar yürüttüğümüz Vegitisyen markasını kurdum. Vegitisyen, vegan yaşamla diyetisyenliği birleştirdiğim, Türk Patent Enstitüsü onaylı, kendi bulduğum kelime. Önce Türkiye’de vegan beslenmeyi doğru bir şekilde anlatmak gibi bir gayem var. Vegan beslenmeyi kurumsal, bireysel, markalar bazında, yurt dışında, yurt içinde anlatıyorum. Akademik çalışmalara göre de iklim krizini, hastalıkları önlemek için vegan beslenme çözüm olabilir. Sosyal medyanın, iletişimin, bilginin ve bilimin gücüne inanıyorum. Tüm çalışmalarımı bu temeller üzerine kuruyorum. Bir de Türk Mutfağını dünya markası yapmak gibi bir isteğim var.

Vegan Yaşam Uzmanlığı nedir, insanlara bu konuda nasıl bir destek sağlıyorsunuz?
Aslında bu, benim zaman içinde oluşturduğum bir çalışma alanı. Hayatın her alanında vegan yaşamı uyguladığım için bu konudaki bilgilerimi ve deneyimlerimi aktarmayı çok önemsiyorum. Vegan beslenme ve veganlık yayıldıkça da insanların çeşitli alanlarda benim gibi hem bilimsel yönü güçlü, uzman ve vegan birine ihtiyaç duyduğunu gördüm. Vegan beslenme ve vegan yaşam, dışarıdan görüldüğü gibi olmayabiliyor. Herkesin yaşamı farklı, yaşamından çıkardıkları farklı, bunca farklılık içinde bir de yaşam ve beslenme alışkanlıklarını değiştirmek kolay iş değil; bir mesai istiyor ama bu yaşamı zenginleştirmek için bir yandan da önemli. Vegan yaşamım hayatımın tüm alanlarında beni güçlendirdi ve donanımlı kıldı.
Vegan Yaşam Uzmanlığı, kurduğum ve yöneticiliğini yaptığım, istihdam alanı sağladığım bir şirket olan Vegitisyen Danışmanlık tarafından yapılıyor. Örneğin vegan yaşama geçmek istediniz, A’dan Z’ye sizi bu yaşam biçimine hazırlıyoruz. Deterjanından alışveriş sepetine motivasyondan buluşmalara kadar planlıyoruz ve vegan beslenmeyi sürdürülebilir bir şekilde yaşamınıza katmanızı sağlıyoruz. Kurumlara ise vegan yaşam ve beslenmenin gezegenin, ülkenin ve insanların sürdürülebilir yaşamına sağladığı katkılarla ilgili seminerler düzenliyor, eğitimler veriyoruz. Şimdilerde diyetisyenlere de istihdam yaratmaya başladık. Çünkü vegan beslenmeyi en iyi anlatacak olanlar, beslenme uzmanlarıdır.
Sadece bu çalışmaları yapmakla kalmıyorum, diğer yandan vegan üretimler, iş modelleri ve vegan yaşam için çeşitli disiplinlerle teşvik çalışmaları da yürütüyorum. Boğaziçi Mezunlar Derneği, Gastronomi Turizmi Derneği beraber hareket ettiğim kurumlar arasında.
Amsterdam gibi Avrupa şehirlerindeki mekanlara Türk Mutfağı Menü Danışmanlığı veriyorum. Türk Mutfağı, benim çıkış noktam oldu. Ben bir Antakyalıyım, mutfak kültürü doğuştan işleniyor bize. Biz yurt dışındaki vegan yaşayanlar gibi beslenmiyoruz, salça, nar ekşisi olmadan sofra kurulmaz bizde. Bu Türk Mutfağı’nı vegan hale getirme işi çok sevildi, demek insanlar kendi kültürlerinden bir şeyler görmek ve vegan beslenmek istiyorlar. Diğer yandan Dünya Boks Şampiyonu Ünsal Arık gibi dünya klasmanında sporculara vegan beslenme danışmanlığı veriyorum.
Son iş birliğimiz ise sanıyorum Türkiye’de vegan beslenmenin yönünü değiştirecek nitelikte: İngiltere-Türkiye ortaklığı GradeZone olarak, Vegan Society’nin Vegan Trademark’ının Türkiye, KKTC ve Azerbaycan temsil haklarını aldık. Vegan Society, veganlığın hala kullandığımız tanımını yapan, dünyadaki ilk ve en köklü vegan topluluğu; dünyadaki vegan camiada çok güçlüler. Bu iş birliğiyle hem veganlığın özünü anlatacağız hem de Türkiye’de ivmeyle yükselen vegan pazarlama konusunda daha da aktif çalışacağız.
Bir de insanlar bir veganın tatlı tatlı veganlık anlatımını çok sevdi, en çok beslendiğim kısım bu.

Siz vegan olmaya ne zaman ve nasıl karar verdiniz?
Yıllar süren iklim, sağlık ve etik okumaların ardından bir gün “Ben bunu uygulamalıyım” dedim ve başladım. Türk Mutfağı’nda vegan olan ya da vegan hale getirilebilen çok sayıda taraf var. Yarı Antakya yarı Giritli olmam, beslenme ve diyet uzmanı olmam, gündemi takip etmem, en önemlisi adeta bir merak makinesi olmam, çok işime yaradı. İşlerimi geliştirmemde de bunların hepsi etkili oldu. İnsanlar vegan beslenmeyi anlatışımı sevdiler ve buradayım. 6 yıldır %100 vegan yaşıyor ve vegan besleniyorum.

Vegan beslenmek, son zamanların önemli trendlerinden biri. Ancak bir trend olmanın ötesinde birçok insan için artık bir yaşam tarzı. Öncelikle Veganizm hakkında bilgi verir misiniz? Olmazsa olmazları nelerdir, neden bu yönde bir eğilim var, son zamanlarda?
Veganlık, hayvan kullanımını hayatın tüm alanlarında reddetmek ve alışılagelmiş hayvansal kullanımlar yerine vegan alternatifler üretmektir. Hayatın hayvan kullandığımız en önemli alanı beslenme. Veganlık denilince beslenme konusunun akla gelmesi biraz anlaşılabilir bu nedenle. Veganlığın olmazsa olmazı, hayvan kullanımını reddetmektir. Tüm yapıyı bunun üzerine inşa ederiz. Benim önemle üzerinde durduğum konu, kendi kültürümüzle harmanlamak konusu. Veganlığın çıkışı, Türkiye’de olmadı; İngiltere, Almanya gibi memleketlerde oldu. Biz onlara bakarak tıpkısının aynısı şekilde vegan yaşarsak bu eğreti durur. Ben Türk kültürünü veganlıkla birleştiriyorum ve bu, oldukça başarılı bulunuyor. “Aaa” diyor, “Vegan Tepsi Kebabı, nasıl yapıyorsun?” Mesela İzmir Büyükşehir Belediyesi’nde Gıda Girişimcilerine Vegan Adana Kebap Atölyesi hazırladım. Bunlar dikkat çekiyor, beğeniliyor, merak ediliyor. Biz veganlığı kitlelere anlatmak istiyorsak yöreselliği ön planda tutmalıyız.

Vegan olarak yaşamak ve “Türkiye’de vegan olarak yaşamak” arasında farklar neler?
Öncelikle, yenilikleri hemen sarıp sarmalayan bir kültürümüz yok. Vegan beslenme veya vegan yaşam, bizim için yeni bir kavram. Zaman vermemiz lazım. İnsanlar hemen anlayamayacak. Hayvansal yiyeceklerin yoğun olduğu ataerkil-feodal bir kültür yapımız var. Et yemek, ataerkillikle bağlantılı. Biz kültürüne, geleneklerine bağlı kalmayı seven insanlarız. Beraber aynı yemeği yemenin bizdeki anlamı çok farklı… Aslına bakarsanız ben de öyleyim, değişmek istemem pek; lezzetlerimin değişmesi, yaşamımın değişmesi beni mutlu etmez. Çünkü değişim, can yakan bir şeydir. Bunun bilimsel olarak da açıklaması var; değişim, fiziksel darbeler almışçasına canımızı yakar. Ama doğayı mahvettik, hayvanları kafeslere hapsettik, sanayi tipi ürünlerle hastalandık, şehirlere geldik kanser olmaya başladık. Bunlar doğadan değil, insandan geliyor. Biz bir yerlerde hata yaptık. Şimdi bu hataları toparlamanın peşindeyiz. Hayvanlara kapalı kapılar ardında ne zulümler yapıldığını görseniz, inanın et de yumurta da yiyemez, süt içemezsiniz. Peki, bunları yemeden sağlıklı yaşam mümkün mü? Türkiye’de mümkün değilse başka hiçbir yerde mümkün değildir. Bu işe beslenme ile başlamak en iyisi olabilir, çünkü insanların normal zamanda pek umursamadıkları sağlıkları, vegan deyince birdenbire dikkatlerini çekiyor. Aslında Türk Mutfağı’nda adı vegan olmayan çok sayıda lezzetimiz mevcut ama biz et ve diğer hayvansallarla yapılanlara çok alışmışız. Örneğin, sebze ustası görmedim ben ama kebap ustası çok gördüm ya da meyvelerden tatlı yapan bir usta görmedim. Umarım bir gün çıkar.

Türkiye’de bu kültür henüz yeni benimseniyor. Ürün bulmakta zorlanıyor musunuz bir vegan olarak?
İstanbul’da merkezi bir bölgede yaşadığım için zorlanmıyorum, bir de online sipariş ile artık her türlü vegan ürüne ulaşılıyor. Ancak, ben öyle çok vegan ürün aramıyorum, dediğim gibi mutfak kültürü gelişkin bir aileden geliyorum. Bizim harika bir mutfağımız var. Vegan ürün dediğimiz illa vegan süt, vegan sucuk değil, böyle bir yanılgı var, maalesef. Aslında bir bulgur bir kuru fasulye, özünde vegandır. İnsanlar vegan deyince sürekli vegan süt, vegan peynir aldığımızı düşünebiliyor. Türk Mutfağı’nın kıymetini bilsek, başka ülkelerin bizden uzak beslenme alışkanlıklarına özenmesek, çok daha kolay olacak bu iş.

Türkiye vegan ürünlerin yetişmesi bakımından nasıl bir ülke sizce? Gastronomi turizmini bu açıdan destekleyen bir üretim alt yapımız olduğunu söyleyebilir misiniz?
Türkiye sağlıklı bir vegan beslenme cenneti. Bakliyatlar, tahıllar, sebzeler, meyveler ve yağlı tohumlar, zaten vegan yiyecekler. Ancak kuru fasulyeyi tereyağı, bulgur pilavını et suyuyla yapıyoruz. Bu yerleşmiş bir alışkanlık. Gastronomi turizmini bu açıdan destekleyen bir üretim alt yapımız olduğunu düşünmüyorum. Bu alana çok çalışmamız lazım. Gelecekte var olmak istiyorsak vegan beslenme konusu, çok önemli. Gastronomi turizminde altyapıyı kurmak için sanırım biraz cesarete ihtiyacımız var. Gündemimiz malum; pandemi, siyasal gündem vs. Ancak geleceğe dair bir haber göremiyorum, Türkiye basınında. Biz geleceğe dair söz söylemeliyiz. Gastronomi alanında da bu söylem, “vegan” olacaktır.

Bir işletme, vegan olmaya karar verirse neler yapmalı?
Çarpraz bulaş ve bulaş riski… Bir işletme eğer vegan üretim yapmaya niyet ettiyse önce bu konuda eğitim almalı. Vegan beslenme nedir, vegan beslenmenin geleceği nedir, gelecekte var olmak için vegan beslenme ne kadar önemlidir? Ben Vegitisyen Danışmanlığı kurduğumda bugünkü kadar bilinmiyordu. Ama anlata anlata, konferanslar, bilimsel yayınlar derken şimdi Londra’daki başka bir şirketimiz olan GradeZone ile Vegan Society’den vegan standardizasyonunun tüm haklarını aldık. Türkiye, KKTC, Azerbaycan’da vegan pazarda etkinliğimiz, yüksek düzeyde olacak. Yıllardır söylüyorum; elimizde güçlü bir mutfak kültürü var, bakın veganlığın merkezi olan ülkelerde bir mutfak kültürü yok ya da bizimki kadar güçlü değil. Mesela İngiltere… Biz, İngilizlerle çalıştığımız için onlara bizim mutfağı sürekli anlatıyoruz. Şaşırıyorlar. İnanın bir aşure, bir mercimek köftesi, bir kuru fasulye; bizim kadim vegan lezzetlerimiz. Bir de mesela kebapları rahatlıkla vegan hale getirebiliyoruz.
İşte bunların hepsi eğitimle olacak şeyler. “Türkiye’de kaç vegan var ki?” diye soranlar oluyor. Dünya artık başka bir yer, trendleri yakalamak zorundasınız çünkü müşteri kitleniz değişiyor. İnsanların taleplerini dinleyin. İnsanlar bundan 20 sene önceki gibi değil, daha bilinçli. Bu bilinçli insanlar da vegan besleniyor. Google Trends’de vegan değişim grafiklerinin çok net yükseldiğini, hatta geometrik arttığını görebiliyoruz.

Şimdilerde perakende marketlerde vegan ürünlere özel raflar da hazırlanıyor. Bu konuda neler söylemek istersiniz?
Açıkçası mutlu oluyorum. Market rafları aslında trendleri yöneten, önemli basamaklardan biri. Türkiye’de nüfusun %92,3’ü il veya ilçe merkezlerinde yaşıyor. Buralarda kişilerin çoğunluğu marketlerden alışveriş yapıyor. Tüketim alışkanlıklarına baktığımızda kentli, bilinçli insanlar trendleri belirliyor. Bu insanlar artık sütün veganını, etin veganını arıyor. Benim bir vegan olarak vegan çamaşır deterjanına, bulaşık deterjanına, vegan roll-on’a ihtiyacım var. Beni takip eden binlerce kişi de bu şekilde… Tüketim trendlerine yön verenler artık vegan ürünler talep ediyor. Bu talebe kim yanıt verirse, işte onlar gelecekte de var olacaklar. Vegan market gelişiyor. Yeni yeni markalar, köklü markalar vegan seçenekleriyle daha çok girecek pazara.

Bir vegan olarak, vegan yaşam tarzını benimseyenlerin yaşadığı en büyük zorluk nedir sizce?
Sosyal baskılar, vegan beslenmeyi bilmemek, hazır ürünlerle beslenmeyi vegan beslenme sanmak… Vegan yaşamda zorluk göreceli! Ama Türkiye gibi ülkelerde zaten yaşamın kendisi zor; çalışma hayatı zor. Bu temel zorlukların üstüne bir de pratiklerimizin gelişmediği vegan beslenme gibi bir konu eklenince, bu noktada kişilerin kendini ne kadar geliştirdikleri ortaya çıkıyor. Hayat konusunda gelişmekten bahsediyorum. Mesela ben zorluklarla karşılaştığımda yepyeni fırsatlar geliyor, diye düşünürüm. Refahta insan gelişemez. İnsanın gelişimi için zorluklarla karşılaşıp konfor alanından çıkması lazım. Vegan beslenme, benim hayatımda yaratıcılığımı zorlayan ve beynimde yepyeni kıvrımlar oluşturan bir süreç. Yeni şeyler öğrenmekten hoşlanıyorum. Temelde vegan yaşamda en çok zorlanılan kısımlardan biri, sosyal baskılar. Toplumumuzda özellikle sosyal medyada bunu sıklıkla göreceksiniz. Farklı olanı hemen kucaklamayabiliyoruz, ama zamanla bunu başaracağız. O becerimiz de epey yüksek. Bu, biraz feodal kültürün getirisi. Feodal kültürde kültürün dışına çıkmak ayıplanır, toplumdan dışlanmanıza neden olur. Toplumsal yaşamda dışlanma, büyük bir halk sağlığı sorunudur. Hiçbirimiz toplumdan dışlanmak istemeyiz. Ama farklılıklarımızı kabul edip başka bir şey söyleyeni önyargısız dinleyebilmek, bu toprakların ihtiyaçlarından biri. Vegan yaşayan biri olarak biraz da tanınan diyelim, görece tabii, insanların çeşitli tepkileriyle karşılaştım, binlerce kişiyle sohbet ettim. Bir kere kesinlikle saygı duyuyor insanlar, nefsine hakimiyet konusundan dolayı. Bu büyük bir saygıyı hakkediyor. Vegan yaşamıyor olabilirsiniz ama çeşitli hassasiyetlere karşı özenli davrandığımızda sağlıklı bir toplum olabiliriz.

Pek çok insan yetersiz veya yanlış bilgilendirmeler nedeniyle vegan olmanın sağlığa olumsuz etkileri olduğunu düşünüyor. Bunun pek çok sebebi var! Başta protein alamayacaklarını düşünüyorlar. Siz bir vegan yaşam uzmanı olarak en doğru cümlelerle bu konu hakkında ne tür bilgiler paylaşırsınız?
Protein konusu bilim camiasınca da yavaş yavaş kırılıyor. Protein, vücudumuz için gerekli bir makro bileşen. Biz kaliteli ve kalitesiz diye öğrendik ancak sonradan iyice araştırınca aslında “yeterli ve dengeli” bitkisel beslenince bir eksiklik kalmadığını gördük. Diğer yandan hayvansal protein ile bitkisel proteini karşılaştırıp arada fark bulamayacağımızı söylerim. Önemli olan, çeşitli bitkisel beslenmektir. Yukarıda saydığım besin gruplarını çeşitlendirerek, kaliteli ve miktarınca tüketmek, oldukça önemli. Hayvansal beslenseniz de tek başına bir gıda yeseniz zararlı.

Bir vegan, markete gittiği zaman, hangi ürünleri rahatlıkla satın alabilir? Öte yandan vegan olduğu düşünülen ama aslında olmayan ürünler var mıdır?
Bakliyatlar, tahıllar, sebzeler, meyveler ve yağlı tohumlar rahatlıkla alınabilir. Bunların hepsi vegandır. Ancak, mesela balın vegan olmadığı bilinmiyor. Bir de katkı maddeleri var. Katkı maddeleri hala çok net olmayan maddeler içeriyor. Lakto, ovo, jelatin gördüğümüzde içeriğinde hayvansal olduğunu aklımıza getirmemiz lazım. Ben bir araştırma yaptım ve vegan olup olmadığı kesinleşmemiş birçok katkı maddesine rastladım.

Perakende sektörüne bu konuda ne gibi tavsiyeleriniz olabilir?
Türkiye’nin yükselen nüfus artışı beraberinde kentleşmeyi getirdi. Kentleşme de artan hane halkı harcamalarını… Biz Türkiye olarak perakendede, Avrupa’da en iyi ilk 10’dayız.
Avrupa ve Amerika’daki danışanlarıma, iş ortaklarıma “Orada hangi Türk malları var?” diye sorduğumda birçok ürün çıkıyor. Bu konuda iyiyiz. Ancak perakendede bir atılıma ihtiyacımız var. Tüketici davranışları değişiyor. Bundan 20 yıl önce, işlenmiş şekerin zararlarını bu kadar duymuyorduk, artık duyuyoruz; insanlara işlenmiş şekersiz ürünler sunmak, perakende sektörünün işi. Kitlelerin sesine kulak vermeyen perakendecilerin işi zorlaşacak. Kitleler ne diyor?
İnsanlar bir anlam arıyor, pandemiyle bunu net olarak gördük. Biz doğaya ne yaptık, hayvanlara ne yaptık da bunlar geldi başımıza, dedik. Tüketiciler hayvansallardan, aşırı işlenmiş yiyeceklerden kaçıyor. Etiket okuyorlar.
Perakendecilere öncelikle işi ciddiyetle ele almalarını öneririm. Bu iş, anlık kararlarla, bir anlık trend yükselişiyle değil, planlı olarak ele alınmalı. Bundan beş yıl önce Silikon Vadisi’nde Beyond Meat’in ne kadar yükseleceği öngörülmüştü. Bizim de böyle stratejik hedeflerle hareket etmemiz gerekiyor. Avrupa pazarı bizim ürünlerimizi seviyor. Vegan alanı bizim için bulunmaz bir fırsat.

Türkiye dahil 8 farklı Avrupa ülkesinde 8000’i aşkın üyesiyle faaliyet gösteren bir sivil toplum örgütü olan LEAD Network, perakende ve tüketici ürünleri sektöründe çalışan, kadın odaklı ilk ve tek kâr amacı gütmeyen dernek. Lead Network Türkiye’nin Başkanı Aysun Zaman ile hem dernek faaliyetlerini hem de amaçlarını ve hedeflerini konuştuk. Kadınları yukarı pozisyonlara doğru çıkarken kaybettiğimizi söyleyen Zaman, kadınların üst yönetimlerde yer alma oranının artmasının finansal etkilerini gösteren birçok araştırma olduğunun da altını çiziyor.

Röportaj: Hünkar S. Görel

GPD Gelişim: Bize kısaca kendinizden bahsedebilir misiniz?
Aysun Zaman: 25 yılı aşkın süredir perakende sektöründe profesyonel olarak yer almaktayım. Şu anda Migros Ticaret A.Ş Pazarlama Direktörü olarak görev yapıyorum. Aynı zamanda LEAD Network Başkanı ve kurucu üyelerindenim.

LEAD Network’ün tarihçesini, misyonunu ve vizyonunu anlatabilir misiniz? Globalde ve Türkiye’de kaç üyeniz bulunuyor?
LEAD Network, Amerika’da faaliyet gösteren “Network of Executive Women”dan ilham alınarak 2014 senesinde, Amsterdam merkezli olarak kurulan bir organizasyon.
Perakende ve tüketici ürünleri sektöründe çalışan, kadın odaklı ilk ve tek kâr amacı gütmeyen dernek ve Türkiye dahil 8 farklı Avrupa ülkesinde 8000’i aşkın üyesiyle faaliyet gösteren bir sivil toplum örgütü. LEAD Network Türkiye, 5 üyesiyle birlikte 2015 yılında kurularak 2017 yılında dernek statüsüne sahip oldu. LEAD Network, Ahold Delhaize, CostCo, Metro, Waitrose, ICA gibi perakendecilerin yanı sıra P&G, Kimberly Clark, RB, GSK, Danone, Pepsico, Johnson & Johnson, Coca Cola, Unilever, Mondelez, Nestle gibi tedarikçiler tarafından da destekleniyor. Şu anda yaklaşık 700 üye ve 55 kurumsal destekçi ile faaliyetlerimize devam ediyoruz. Kurumsal destekçilerimiz arasında Atasun Optik, Arzum, Avon, A101, Barilla, Boyner Grup, Barry Callebout, Bizim Toptan, Burda Bebek, Carrefoursa, Chep Türkiye, Coca-Cola İçecek, Colgate-Palmolive, Danone, Dr. Oetker, Dydo, Eczacıbaşı, Gittigidiyor, Givaudan, GlaxoSmithKline(GSK), GroupeSEB, HARIBO, Hayat Kimya, Henkel, Hero Baby, HMK, Johnson & Johnson, Kellogs, KFC Türkiye, Kimberly-Clark, Koton, Lila Group, Little Ceasers, Man Power, MediaMarkt, Metro, Migros, Mondelez, Nestle, Nielsen, Nivea Beiersdorf, Olmuksan, Onur Market, Özay Hukuk Bürosu, PepsiCo , Pernod Ricard, Philip Morris, Pladis, Procter & Gamble, Reckitt Benckiser, Securitas, Teknosa, Tchibo Türkiye, Unilever, Uno gibi sektörün önemli kurumları yer alıyor.
Her seviyede eşit temsil vizyonu ile hareket eden derneğimizin misyonu; yetenekli kadınları sektörde daha üst seviyelere taşırken bilgi, eğitim ve tecrübe destekleri sağlayıp kadın liderlerin sayısını, itibarını ve etkilerini arttırarak sektörümüze katkıda bulunmak.

LEAD Network’te bireysel ve kurumsal olmak üzere iki farklı üyelik mevcut. Derneğin üye yapısı nasıl? LEAD Network’e neden üye olunmalı?
Lead Network, Türkiye dahil 8 Avrupa ülkesinde faaliyetlerine devam ediyor. Avrupa’da ise 9000 üyesi mevcut. 2021 yılı hedefimiz, 10 binleri aşmak.
İki tür üyeliğimiz mevcut; bireysel ve kurumsal üyelik. Bunun dışında akademik ve onursal üyeliklerimiz de bulunuyor.
Oluşumumuz, perakende ve tüketim malları sektöründe faaliyet gösteren üst düzey kadın ve erkek yöneticilerden oluşuyor. Sektör spesifik olması anlamında Avrupa ve Türkiye’deki ilk ve tek dernek olduğumuzu da belirtmek isterim.

Bireysel ve kurumsal üyelerinize neler sunuyorsunuz?
Her ay farklı konuşmacıları misafir ettiğimiz ve artık bir klasik haline geline aylık kahvaltı buluşmalarımızla hem sektörün rol modelleri ile bir araya geliyor hem de network imkânı sunuyoruz.
Liderlik eğitimleri, sektörel bilgi ve deneyim paylaşımı, mentorluk programı, yıllık konferanslar yine faaliyetlerimiz arasında yer alıyor. Çok yakın zamanda lansmanını yapacağımız, Koç Üniversitesi ile iş birliği yaptığımız bir de mini MBA programı üzerinde çalışıyoruz.

LEAD Network olarak yılın belli dönemlerinde çeşitli eğitim programları düzenliyorsunuz. Bu programlardan bahsedebilir misiniz?
Ekonomi, liderlik, sektörel sorunlar, kişisel gelişim gibi pek çok önemli konuda uzman konuşmacıları ağırlıyoruz. Eğitimlerimiz de liderlik veya kişisel gelişim içerikli oluyor.
Bunun yanında Ekinoks buluşmalarımızda yılda 2 kez olmak üzere, gece ve gündüzün eşit olduğu günlerde üyelerimize kişisel gelişim eğitimleri hazırlıyoruz.

Mentorluk programınız hakkında bilgi verebilir misiniz? Programın amacı nedir?
LEAD Network Türkiye olarak 2018 yılında hayata geçirdiğimiz “LEAD to LEAD” Mentorluk Programı’nın 3. dönem lansmanını 16 Haziran’da muhteşem bir dijital etkinlikle gerçekleştirdik. European Mentoring and Coaching Council (EMCC) tarafından sertifikalandırılmış LEAD to LEAD Mentorluk Programı’ndaki temel amacımız, çok kıymetli deneyimlere sahip değerli mentorlarımız ile sektörün önde gelen şirketlerinde çalışan kadın liderlerimizden oluşan hevesli mentilerimizi bir araya getirerek üst düzey yönetime katılımlarını veya daha etkin rol almalarını sağlamak üzere gelişimlerini desteklemek.
16 Haziran tarihinde gerçekleştirdiğimiz lansmanımız ile başlattığımız 3. dönem LEAD to LEAD Mentorluk Programımız, 2021 Mart ayında sona erecek olup; bu süre zarfında katılımcılarımızın minimum 6 adet birebir görüşme yapmalarını bekliyoruz. Ayrıca programımıza bu yıl eklediğimiz bir diğer gelişim yolculuğu fırsatı ile iş ortağımız MCT (Management Center Türkiye) tarafından hazırlanan Ekim ve Mart aylarında toplam 4 gün sürecek olan eğitim programlarıyla gelişimlerini destekleyeceğiz. Ayrıca bu sene ilk kez Ocak ayında, mentorlarımız ile vizyoner sohbet amaçlı bir buluşmayı da ajandamıza aldık.
LEAD Network Türkiye olarak; derneğimizin kuruluş amacı olan üst düzey kadın çalışanları desteklemek adına yürüttüğümüz LEAD to LEAD Mentorluk Programı ile üyelerimize mesleki katkının yanı sıra, değerli bir deneyim sunmaktan dolayı çok mutluyuz. Bu programın üyelerimize özel ve ücretsiz olduğunu da ayrıca belirtmek isterim. Programda mentorlerimizdeki kadın ve erkek oranında da dengeli olmaya gayret gösterdik; oranımız kadın %40, erkek %60 oldu.

Her yıl düzenlenen LEAD Network konferansı da oldukça ses getiren etkinliklerinizden biri. 2020’de İstanbul’da gerçekleştirilecekti. Şu andaki durum nedir? Konferans ne zamana ertelendi? Bu etkinliğin önemi nedir?
Öncelikle her sene özel tartışma ve konuşmacı bölümlerinin yer aldığı LEAD Network Türkiye konferansımızı düzenliyoruz. İlk konferansımızda Muhtar Kent’i misafir etmiştik, ikinci konferansımızda ise sektörümüzün çok değerli yöneticileriyle bir araya geldik.
Diğeri ise LEAD Network Avrupa’nın düzenleyeceği global konferans. Global konferansın 7-8 Ekim 2020’de ev sahibi İstanbul ve Türkiye olacaktı fakat pandemi nedeniyle 2021’de fiziki olarak İstanbul’da yapılarak online olarak gerçekleşmesi kararı alındı. 2021 yılındaki konferansla birlikte 600’den fazla global partner ve üyeye İstanbul’da ev sahipliği yapacağız.
2020 yılında konferansımızı yapamadık ama bunun yerini çok hızlı organize olduğumuz webinar’larımız aldı. Çok kıymetli konu ve konuşmacılardan oluşan 20’den fazla webinar ile üyelerimizi bu zorlu dönemde de yalnız bırakmadık. Bu webinar’ların konularını ise çok geniş bir yelpazede, tamamen üyelerimizin ihtiyaç ve beklentilerine yönelik tasarladık. Örneğin; etkili evden çalışma yöntemlerini, pandemi döneminde artan kadına şiddet vakalarını, ekonomiyi ve değişen tüketici davranışlarını konuştuk. Yani, durum ve koşullara adapte olarak, her zamanki gibi üyelerimizin yanında olarak gelişimlerine katkı sağladık. Tüm etkinliklerimize online olarak hız kesmeden devam ediyoruz.

LEAD Network CEO Taahhüdü’nden (CEO Pledge) bahsedebilir misiniz? Bu taahhüdün kapsamı ve amacı nedir? Türkiye’den imzalayan kurumlar hangileri?
LEAD Network CEO Taahhüdü, şirketlerin cinsiyet eşitliğini sağlamak için yapılandırılmış planlar çerçevesinde verdiği bir taahhüt. Kadınların ekonomiye katılımı ve iş yaşamında karşılaştıkları zorluklar üzerine bugüne kadar pek çok araştırma yapıldı. Ne yazık ki araştırma sonuçları hiç de parlak değil. OECD ülkeleri arasında %34 ile en az kadın çalışan sayısına sahip ülkeyiz. Türkiye nüfusunda kadın-erkek oranı neredeyse eşit. %49 kadın, %51 erkek. Oysa kadının istihdama katılım oranı, %32. İşsizlik oranlarına baktığımızda ise kadın işsizlik oranı, %17. Bu anlamda kurumların ve en üst yöneticilerinin farkındalıklarını arttırmak adına CEO Taahhüdü, önemli bir enstrümanımız. Türkiye’den Lila Group, Migros, Coca Cola İçeçek gibi firmalar CEO Taahhüdü’nün imzacısı oldu. Bu taahhüdün globalde 30’dan fazla imzacısı bulunuyor. LEAD Network Türkiye olarak kurumsal üyelerimizin CEO Taahhüdü’nü imzalamalarından memnuniyet duyuyoruz. Çünkü biliyoruz ki bu taahhüt ile beraber cinsiyet eşitliği adına bir aksiyon listesiyle aksiyona geçiyorlar. Üstelik bunun, ülkemiz ve kurumlarımızın ekonomisine de katkısı oldukça yüksek çünkü McKinsey Women Matter Türkiye 2016 raporunda hesaplandığı gibi, Türkiye kadın istihdamını arttırma yönünde güçlü önlemler alırsa, 2025 için koyduğu yüzde 36’lık hedefini yüzde 63’e çıkarabilir; bu sayede GSYİH’sını yüzde 20 arttırarak 200-250 milyar dolara ulaştırabilir.

Hem genel hem de perakende sektörü açısından bakarsak kadın yönetici istihdamında durumumuz nedir? Tablo sizin açınızdan neyi gösteriyor?
Türkiye’de yüksek öğretim mezunları arasındaki kadın oranları eşit; lisans seviyesinde %49, yüksek lisansta %45 ve doktora seviyesinde %46. Bu noktada kadınların aslında erkekler ile alt yapı anlamında eşit olduğunu görüyoruz ancak kadınlar bir noktada cam tavan ile karşılaşıyorlar. Mercer’ın bir araştırmasına göre, üst yönetimde kadın oranı %30 iken erkeklerin oranı %62. Oysa yönetici altında bu oran, aynı araştırmaya göre, %52 kadın ve %48 erkek oluyor. Yani aslında kadınlarımızı yukarı pozisyonlara doğru çıkarken kaybediyoruz.

Çok genel bir soru olacak ama “kadın” istihdamı neden önemli? Kadınların özellikle orta ve üst düzey yönetimde bulunduğu kurumlar, nasıl faydalar elde ediyor?
Kadınlar iş hayatında sadece cinsiyet eşitliğini sağlamak için değil ekonomik değer yaratmak için de daha fazla yer almalılar. Kadınların üst yönetimlerde yer alma oranının artmasının finansal etkilerini gösteren birçok araştırma mevcut.
Peterson Institute for International Economics tarafından yapılan araştırmada, kadın liderlerin CEO, yönetim kurulu üyesi ve üst düzey yönetici rollerinde daha fazla yer aldığı şirketlerin daha karlı olduğunu ortaya konmuş. Uluslararası ölçekte, 91 ülkede farklı sektörlerde yapılan araştırmalarda, halka açık 21.980 şirketin verileri incelenmiş; üst düzey yönetici rollerinde en az %30 oranında kadın olan şirketlerin net karının %6 oranında diğer şirketlerden fazla olduğu görülmüş.
Aslında sektörümüzün tüketicisi genellikle kadın ve kadınların üst düzeyde olmasının şirket karlılığındaki artışı artık net olarak ispatlanmış durumda.
Biz LEAD Network Türkiye olarak bu konuda sektörel data oluşturmak, hedefler koymak ve üye şirketlerimize en başarılı uygulamalarla destek olmaya hazırız. Kurumların mevcut durumlarını analiz etmek ve gelişim alanlarını görmelerini sağlamak üzere bu yıl Diversity Score Card projemizi hayata geçirdik. Kurumsal partnerlerimizle birlikte, çeşitlilik kapsamında ortak geliştireceğimiz projelere liderlik etmek istiyoruz.

GPD’nin 6. Ortak Gelişim Kongresi’nde gelecek hedefleriniz sorulduğunda çok çarpıcı (ve şahsen benim tüylerimi diken diken eden) bir cevap verdiniz: “Bizim yegâne hedefimiz, LEAD Network gibi derneklerin ortadan kalkması. Çünkü bu sorunun artık konuşulmaması gerektiğini savunuyoruz.” Soruyu şöyle soralım: Kısa ve orta vadede hedefleriniz nelerdir?
Konferansta paylaştığım hedef baki olmak üzere bunu gerçekleştirmek adına kısa ve orta vadeli hedefimiz, kurumsal ve bireysel destekçilerimizi arttırarak daha fazla kişiye erişebilmek. Kurumsal destekçilerimizle hayata geçireceğimiz projelerimiz sayesinde çeşitlilik ve kapsayıcılık adına farkındalık çalışmalarını arttırmak ve kadınların gelişimine katkıda bulunmak istiyoruz.

2020 yılının başından bu yana dünya, Covid-19 salgınıyla mücadele ediyor. Bu mücadelede hepimiz gerek bireysel gerek kurumsal olarak değişimler yaşıyoruz. Evden çalışma yaygınlaşırken bu durumu fırsata çeviren kötü niyetli oyuncular, sanal dünya üzerinden rant sağlamaya devam ediyor. Raporlar, dünyada siber suçlarda artış olduğunu ve dikkat etmeyen herkesin sanal saldırılara maruz kalabileceğini gösteriyor. Soitron Group’un Türkiye’deki temsilcisi ve Sekom Grup şirketi olan Soitron Siber Güvenlik Servisleri gerek entegre teknolojiler gerekse insan kaynağı desteğiyle siber güvenlik hizmeti sunuyor. Ancak yetkililerin önemli bir uyarısı var; o da şu: “Siber güvenliğin en zayıf halkası, insan.”

Avrupa Birliği Polis Teşkilatı (Europol), Avrupa’da yeni tip koronavirüs (Covid-19) salgınının suçlara etkisini inceleyen raporunda, siber suçlar ve sahtecilikte artış görüldüğünü açıkladı. Rapor, organize suç örgütlerinin yeni yöntemlerle koronavirüs salgınından faydalanmaya çalıştığını ortaya koyuyor. Siber suçlar, dolandırıcılık, sahtecilik ve çocukların internet aracılığıyla istismarı gibi suçlarda artış var. Durum böyleyken özellikle pandemi sürecinde evden çalışanların gerek evlerinde gerekse ofise dönüşlerinde siber güvenlik adına nelere dikkat etmesi gerektiği, önemli bir konu başlığı oldu. Türkiye’de 1996 yılından bu yana güvenlik servisleri sağlayan Sotiron Siber Güvenlik Servisleri ekibiyle siber güvenlik konusunda merak edilenleri konuştuk.
Sekom Pazarlama Müdürü Zeynep Öztop Yaylalı moderatörlüğünde gerçekleştirdiğimiz röportajda, Soitron Siber Güvenlik Servisleri CTO’su Hakan Ünsal ve Yönetici Direktörü Reha Akbaş’tan önemli yanıtlar aldık.

Öncelikle bize Soitron Güvenlik Servisleri hakkında biraz bilgi verebilir misiniz?
Reha Akbaş: Bu soruya kendi geçmişimizle bağdaşık olarak cevap vermek isterim. Biz Hakan ile çok eski arkadaşız. Dostluğumuz lise yıllarına dayanıyor, daha sonra yolumuz profesyonel hayatta yeniden kesişti. Hakan’ın bu alanda çalışmaya başlaması 1996 yılına dayanıyor. O dönem Türkiye’de internet alt yapısı daha yeni yeni oluşuyordu. İnternet güvenliği bilinci de yeni yeni gelişiyordu elbette. Ben de Hakan’ın teşvikiyle 2000 yılında bu iş koluna dahil oldum. Derken, zaman içinde internet çok gelişti. Erişim hızı arttı, her yerden internet erişimi sağlamak kolaylaştı. Bununla birlikte bu ortamı kötüye kullanan insanların da sayısı arttı ne yazık ki. Ve elbette kaçınılmaz olarak güvenlik ihtiyacı beraberinde geldi. İhtiyaç yelpazesi genişledi demek, daha doğru belki de. Biz de çalıştığımız şirketlerde bunlarla ilgili yeni teknolojilere odaklandık. Yani en başta söz konusu yalnızca bir Firewall sistemi kurmakken bu durum değişti. Eskiden hiçbir kurum dış dünyaya bu kadar açık değildi. Ancak şimdi öyle değil, artık her türlü erişimle ilgili kontrol mekanizmaları bir gereklilik oldu. Hakan ile 2013 yılında kendi işimizi kurduk. Daha sonra bu şirketi 2016 yılında Sekom’a devrettik ve o zamandan bu yana Sekom çatısı altında yolumuza devam ediyoruz. Tek işimiz, güvenlik.

Hakan Ünsal: Reha ile birlikte biz, Deniz Lisesi’nden mezunuz. Ondan sonra Deniz Harp Okulu’nda okuduk. Yani güvenlik konusu, öğrenciliğimizde hayatımıza giren bir konu… Biz subaydık, gemilerde görev yaptık. Aslına bakarsanız, ülke savunmasında yer alan bir bünyenin içindeydik ve şu anki iş konumuzla ortak, birçok odak noktası var. Siber dünyada da birçok ülke kendini defansif mekanizmalarla korumaya çalışıyor. “Neden bu sektörde iyi bir yere geldiniz, iyi işler yaptınız?” derseniz; ben hep arka planımızdaki bu savunma ve saldırı prensiplerine alışkın bir dünyadan gelmemizin faydası olduğunu düşünüyorum. Zaten günümüzdeki bazı şirketlerin siber güvenlik alanında insan yetiştirirken konuya hem fiziksel hem de mental açıdan yaklaştıklarını görüyoruz artık.

Sizin de bahsettiğiniz gibi siber güvenlik aslında oldukça kapsamlı bir konu? Şirketler bazında konuyu ele aldığımızda neler öne çıkıyor?
Hakan Ünsal: Siber güvenliği şirket ve insan olarak nasıl ele aldığımıza bakarak bunu açabiliriz. 1996’dan beri bu işlerle uğraşıyorum; biri 19, biri 12 yaşında olan 2 oğlum var. Bana çocuklarımı internetin arka sokaklarından nasıl koruduğumu soranlar oluyor, haliyle. “Evin içinde binlerce dolarlık yazılım, donanım, güvenlik veya izleme sistemi kurmaya hiç gerek yok. Ben çocuklarımı ve eşimi kişisel olarak siber güvenlik dünyasıyla ilgili geliştirmeye çalışmalıyım” diye cevap veriyorum. Bugün Beyoğlu’nda ana caddede dolaşıp bir yerlere girip bir şeyler yiyebilir, bir film seyredebilirsiniz. Ama benzer aktiviteyi Beyoğlu’nun arka sokaklarında da yapabilirsiniz. Hangisi daha güvenli olur? Kişisel güvenlik buna benziyor. İnternette dolaşırken ne yaptığınızı, kendinizi kontrol etmeyi biliyorsanız, nerelere girip girmemeniz konusunda bilinciniz yüksekse sıkıntı yaşamadan işinizi görebilirsiniz. İnternetin bize sunduğu nimetlerden faydalanırken, bilgilerin doğruluğunu süzebilme ahlakına sahipsek keyifle işimize devam edebiliriz.

Ahlak derken neyi kastediyorsunuz, biraz açar mısınız?
Hakan Ünsal: Bilgiye erişirken meraklı olmak güzeldir ama sınırlarımızı iyi bilip olur olmaz her türlü içeriği kurcalamaktan uzak durursak başımızı beladan uzak tutabiliriz. Tabi şirketler bunu bireysel olarak yapabildiğimiz kadar kolay bir şekilde yapamazlar çünkü çalışan herkes bu bilince sahip olmayabilir. Bu nedenle genel olarak şirketler, güvenlik önlemlerini alıp tek bir merkezden kontrol etmeyi tercih ediyorlar. Her şirketin hem iş koluna özel hem de bütçesine uyacak şekilde planlanan çeşitli güvenlik sistemleri var. Yüzlerce çalışanı olan bir şirkette tek tek herkese “Şuna dikkat et” diye konuyu öğretmeye çalışmaktansa merkezden her şeyi kontrol etmek daha pratik oluyor. Ancak pandemi ile birlikte sayısı tüm dünyada artan evden çalışanlar için kişisel güvenlik dediğinizde, ahlaki boyut daha fazla öne çıkıyor. Nasıl ki eskiden okullarda milli güvenlik dersi verilirdi ya da şimdilerde cinsel eğitim müfredata giriyor; siber güvenlik konusu da bu bakış açısıyla ele alınmalı. Yani sanal ortamda nasıl davranmamız gerektiği daha çocukken bizlere öğretilmeli. O zaman bu konuda kendini bilen bir nesil yetişebilir. Öte yandan, kurumların kendilerini korumak dışında çalışanlarının kişisel güvenliğini de korumak gibi bir odak noktaları olmalı. Hem şirketin hem de çalışanların bilgilerinin dışarıya sızmaması, temelde olmalı.

Peki bu alanda şirketler bünyesinde eğitimler verilmelidir?
Hakan Ünsal: İnternet okur-yazarlığı çok önemli ve bu çalışan profilinizle de yakından ilgili… Bu konuda farkındalık eğitimleri muhakkak verilmeli. Ancak bu farkındalık eğitimlerini özellikle perakende sektörü gibi çalışan sayısı fazla olan şirketlerde uygulamak pek kolay olmayabilir. Herkese aynı seviyede eğitim vermek zordur. Yine de işe alım sürecinde oryantasyon çalışması yapılmalı. Siber güvenliğin önemi, temassız ödeme alırken söz konusu olan riskler, kredi kartı ve kişisel bilgi güvenliği gibi pek çok eğitim, minimum 6 ayda bir tekrarlanmalı.

Pandemi sürecinde siber suçlarda artış yaşandı. Ne tür saldırılarda artış olduğunu gözlemlediniz?
Hakan Ünsal: Biz çok büyük firmalarla çalışıyoruz. Dolayısıyla da karşımıza günlük olarak gelen problemlerde sayıca çok büyük bir değişiklik gözlemlemedik. Ancak gelen çağrıların tipi değişti. Çalışanların büyük bir kısmı uzakta olduğu için VPN üzerinden, uç noktadaki cihazların problemleriyle ilgili sıkıntılar gelmeye başladı. VPN sistemlerinin hazırlığıyla ilgili olarak da talepler almaya başladık. Kişisel görüşüm; kimse artık işe gitmediği için mahremiyet açısından da bir sıkıntı olduğu yönünde… Zira şirket adına mahrem kalması gereken pek çok konu, evde eşin-dostun, çocukların yanında konuşulabiliyor. Bu da bir güvenlik açığı oluşturuyor. Evde çalışmak çok zor…

Reha Akbaş: Burada şöyle bir şey eklemek gerekiyor; çalışanlar evlerinde çalışırken ister istemez bilgisayarlarını yeri geliyor eşi ve çocukları da kullanıyor. İşte o zaman kurum kaynaklarına ataklar yapılması riski de artıyor. Çünkü atak yapacak olan kişi için işleri kolaylaştıran bir zemin oluşuyor. Evdeyken internetle ilgili şirketin aldığı önlemleri almak mümkün olmuyor. Şimdilerde bu alanda yatırımların da arttığını görüyoruz. İlave kontroller söz konusu oluyor. Ama işin ucunda yine insan var ve her ne olursa olsun evdeyken bilgisayarlarımızı özel amaçla daha fazla kullanabiliyoruz.

Hakan Ünsal: Bu noktada değişik atak vektörlerini de düşünmek gerekiyor. E-mail üzerinden ya da internette sörf yaparken zararlıları bilgisayarınıza alabilirsiniz. Bu artık o kadar sofistike bir hal aldı ki bu işlerden para kazanan ciddi organizasyonlar var, maalesef. Bunların bulaştırdığı zararlı yazılım, aslında sizin PC’nizde değerli bir bilgi varsa zaten alıyor ve dışarıya sızdırıyor. Ancak değerli bir bilgi alamayacaksa bile yatay yayılmak için yine sizi kullanabiliyor. Çünkü sizin üzerinizden başkalarına erişiyor.

Peki, ofise dönenler siber güvenlik adına nelere dikkat etmeli?
Hakan Ünsal: Evinizde sizi filtreleyecek bir sisteme gerek yok ama şirkette var. Zararlı bir şey indirebiliyorsunuz; bunları denetleyebilecek birçok teknolojiyi şirketler olabildiğince hayata geçirdi ama evdeyken şirket bilgisayarınıza almış olabileceğiniz zararlı bir kodu şirket network’ünüze taşıyıp yayılmasına neden olabilirsiniz. Bu noktada parola güvenliği oldukça önemli! Herkes parolalarını mutlaka ve sık sık yenilemeli.

Reha Akbaş: Ben dünyanın giderek hızlı bir şekilde büyük ofisler yerine herkesin her yerden yine şirket kaynaklarına erişerek çalıştığı bir düzene doğru evrileceğini düşünüyorum. Dolayısıyla şirketlerin bir an evvel teknoloji yatırımlarını bu evrime yönelik yapması gerektiği kanaatindeyim.

Buradan, 2021 bütçe planlamalarında siber güvenlik mutlaka daha büyük bir pay almalı, sonucu çıkar mı?
Hakan Ünsal: Türkiye’de artık klasik statik anti-virüs taramalarının ötesinde, çalışanın verimliliğini destekleyen, bilgi sızmasını engelleyen bileşenler öne çıkıyor. İcra noktaları dağıldıkça kontrol noktalarının da arttırılması gerekiyor. Dolayısıyla siber güvenlik stratejilerinin yeniden belirlenmesi ve planlanması önem kazanıyor. Bulut tabanlı teknolojilere yatırım yapmak, önemli bir başlık. Böylelikle, dağınık çalışanları bulut tabanlı sistemlerle kontrol etmek çok daha pratik oluyor.

Peki, bir şirketin bu geçişi ve yatırımı sağlaması, bu alanda alt yapı kurması ne kadar zamanını alır?
Hakan Ünsal: Bu bulut tabanlı sistemlerin yönetiminde, oradaki sistemin 7/24 ayakta olması, güncel olması ve güvenlik politikalarının entegrasyonu için çalışmak gerekiyor. Güvenlik politikaları doğru dizayn edildiği zaman büyük bir yükten kurtulmak mümkün oluyor. Çünkü bahsedilen sistemler sizin adınıza güncelleme, yedekleme ve kontrol yapıyor. Burada ne kadar zaman alacağından daha çok, doğru cloud (bulut) ortağını seçmek öne çıkıyor

Reha Akbaş: Günün sonunda her şey, şirketin gelirine direkt olarak etki ediyor. Örneğin ödeme sistemleri, kredi kartları, müşteri bilgileri gibi konular, önemli. Bu alanlarda yapılacak güvenlik yatırımları, şirketlere fayda sağlayacaktır. Daha sonra hakikaten çok büyük zararlarla karşı karşıya kalınabiliyor. Proaktif olarak, her noktanın riskini ölçmek ve ona göre bir yapı oluşturmak, kurumlar için çok önemli.

Zeynep Öztop Yaylalı: Şirketlerde tüm bu açıklarla birlikte, siber güvenlik bakımından yetişmiş personel açığı olduğunu da hatırlatalım. Bu ihtiyaçlarla birlikte iş daha da zorlaşan bir noktaya doğru gidiyor. Dolayısıyla işi, uzmanı olan şirketlere paslamak, inanın oldukça önemli. Uzun vadede şirket için kazanç anlamına geldiğini rahatlıkla söyleyebiliriz.

Reha Akbaş: İnsan kaynağı… Hep söyledik; bu işin en zayıf halkası, insan.

Başkanımız Galip Aykaç, Sözcü yazarı ekonomist Ege Cansen ve diyetisyen Dr. Gamze Şanlı Ak ile birlikte Sözcü Gazetesi’nden Sibel Gülersöyler ve Metin Aktaşoğlu’nun market alışverişi ile ilgili sorularını yanıtladı.

8 Soruda Büyük Sorunumuz: Market Alışverişi
Vatandaşın gözü dolar kurunu izler gibi marketteki etiketlerde. Her alışverişte ödediğimiz miktarlara şaşırmaya alıştık. Peki gıda fiyatları ne kadar daha böyle gider? Gıda sektörünün temsilcileri ne diyor?

Ekonomik kriz Türkiye’nin gerçek gündemi olmaya devam ediyor. Market raflarındaki etiketler hemen hemen her hafta değişirken alışverişe çıkanlar her seferinde yeni fiyatlar karşısında şaşkınlığını gizleyemiyor. Son zamanlarda gıda fiyatlarında yaşanan değişimi SÖZCÜ yazarı ekonomist Ege Cansen, diyetisyen Dr. Gamze Şanlı Ak ve Gıda Perakendecileri Derneği Yönetim Kurulu Başkanı Galip Aykaç ile konuştuk.

1-Gıda enflasyonunun gittikçe arttığı bu dönemde ucuzluk marketlere doğru bir kayış olduğunu söyleyebilir miyiz?
Gıda Perakendecileri Derneği Yönetim Kurulu Başkanı Galip Aykaç: Discount marketler, operasyon modelleri, ürün çeşitleri ve mağaza yönetim sistemleri ile maliyet kontrolüne odaklı yapıları nedeniyle de daha ekonomik fırsatlar sunan işletmeler. Dolayısıyla fiyat hassasiyeti oldukça yükselen tüketicimizin, tercihlerinde de bu yönde bir değişim gözlemlendiğini söyleyebiliriz.
Modern perakendeciler olarak, enflasyon etkisini en aza indirgemek için iş ortaklarımızla, tedarikçilerimizle ve tedarik zincirindeki diğer tüm oyuncularla iş birliği yaparak, kendi sermaye kaynaklarımızı zorlayarak çalışıyoruz. Ancak içinde bulunduğumuz ekonomik sürecin neticesi olarak üretimden kaynaklanan fiyat artışları, zincirleme olarak son fiyatları da etkiliyor.
Discount marketler bu aşamada kendi markalarıyla fiyat avantajı sağlamaya devam ediyorlar. Özellikle pandemi döneminde dünya fiyatlarının da artışta olduğunu unutmamak gerekiyor. Ülkemize etkisi ise ithal girdilerin dünya fiyatlarındaki artışın yanında kur artışının da eklenmesiyle oransal olarak da fazla gerçekleşiyor.
Bu arada değişen tüketici alışkanlıkları, marka bağımlılığının azaldığını, fiyat ve kampanya hassasiyetinin arttığını, ürünün markasından çok içeriğine ve fiyat-kalite dengesine dikkat edildiğini gösteriyor. Tüketici, aradığı ürüne kendisine yakın bir lokasyonda, ekonomik bir fiyatla ve düzgün servisle sahip olmak istiyor. Hijyenik şartlarda sunulan, gerekli tüm izinleri taşıyan ürünlerde tüketici, kalite – fiyat dengesine göre değerlendirerek alışverişini yapıyor. Bu talebi öngörüp hızlı aksiyon alabilen perakendeciler, tüketiciler tarafından da daha çok tercih ediliyor.

2-Peki ucuzluk marketlere ilgi bu marketleri nasıl değiştirdi?
Gıda Perakendecileri Derneği Yönetim Kurulu Başkanı Galip Aykaç: Discount marketlerin işleyişinde, operasyon modelinde maliyet kontrolü ve verimlilik her zaman ön planda olmuştur. Talebin artması; tüketicinin iyi okunması, buna göre tedarik süreçlerinin kontrolü, yerinde kampanyaların düzenlenmesi ve fiyat dengesinin korunmasıyla gelişmiştir. Bunun yanı sıra, ana model değişmemekle beraber pek tabii olarak çağa ve şartlara uygun yenilemeler, teknolojik iyileştirmeler, tüketici talebini daha hızlı karşılamaya yönelik geliştirmeler yapılmakta.

3-Pandemiyle birlikte internetten market alışverişinin arttığını gözlemledik. Orada yaşanan artış kalıcı olur mu?
Gıda Perakendecileri Derneği Yönetim Kurulu Başkanı Galip Aykaç: Online gıda alışverişi, pandemi koşullarında şimdiye kadar olmadığı düzeylere geldi. Pazarda yeni oyuncular, mevcut oyuncularda gıda perakendesine geçişler yaşandı. Bu, tüketici açısından çeşitliliğin artması ve perakendeciler açısından da rekabetin güçlenmesi açısından olumlu bir gelişme. Artış hızının pandemi dönemi başındaki oranlarda olmasa da sürmesini bekleyebiliriz. Ancak fiziksel mağazalara olan ilgiyi etkileyecek düzeylere ulaşmasını beklemediğimizi söyleyebiliriz.

4-Süpermarketler bu dönemde nelere dikkat ediyor. Alışveriş sepetinde ne gibi değişimler oldu?
Türkiye’nin önde gelen süpermarketlerinden birinin üst düzey yöneticisi tarafından verilen bilgiler şöyle:
• AVM içindeki mağazalarda müşteri trafiği düştü fakat sokak ve cadde üzerindeki müşteri sayısı arttı.
• Online ticarette bazı günler 10 bin teslimata ulaştığımız oluyor.
• Ürün fiyatlarındaki artış üreticilerden kaynaklanıyor. Bu dönemde marketlerin kendi ürettiği daha hesaplı olan ürünlere bir kayış olduğunu söyleyebiliriz. Bizim kendi bünyemizde 500’ün üzerinde markalı ürünümüz var.
• Düzenlediğimiz kampanyalar ile ürünler üzerindeki enflasyonist baskıyı azaltmaya çalışıyoruz.

5-Gıda fiyatlarındaki artış gıda enflasyonunda 80’li, 90’lı yıllarda yaşanan manzaraları akla getiriyor. Türkiye’nin bu dönem yaşadığı enflasyon görece o yıllardakine göre daha az gözükse de vatadandaş hayat pahalılığını hissediyor. Bu tabloyu yorumlar mısınız?
Ege Cansen: Bu aralar her yerde uzun gıda kuyrukları oluştuğunu görüyoruz. Bir yerde kuyruk varsa, orada devletin müdahalesi vardır. Devlet müdahalesi olmadığı zaman kuyruk olmaz. İnsanlar şu süreçte pandemi nedeniyle dışarı çıkamıyor ve tüketicinin tüketim kalıbı değişti. Gelirlerinin yüzde 25’ini insanlar gıdaya harcıyor. Sinemaya, tiyatroya gidemiyor. Sadece yaşamaya çalışıyor. Kısıtlamalar ile de esnafın beli iyice büküldü.
Açıklanan enflasyon ile gıda fiyatlarındaki değişimin arasında bazen tam olarak tutarlı bir manzara olmamasının normal olup olmadığını da değerlendiren Cansen, “Normal olan budur. Gıda fiyatları her zaman daha yüksek çıkar. Talep her zaman fiyatı yukarı çeker” dedi.

6-Son yıllarda gıda fiyatlarındaki artışla sağlıklı beslenme Türkiye’deki vatandaşlar açısından gittikçe zorlaşıyor. Bu görüşe bir diyetisyen gözü ile katılır mısınız?
Diyetisyen Dr. Dyt. Gamze Şanlı Ak: Gıda fiyatlarındaki artışla birlikte sağlıklı beslenmek maalesef çok pahalı hale geldi. Bu nedenle çoğu paketli, besin değeri düşük ancak kalori, yağ, şeker ve tuz oranları çok yüksek olan ürünlerin tüketimi artıyor. Bununla birlikte bireylerde özellikle kilo artışı, kan kolesterol seviyesi yüksekliği, bozulmuş glikoz toleransı, karaciğer yağlanması karşımıza çıkıyor. Aynı zamanda yetersiz beslenme, bağışıklık sisteminin düşmesine neden olup hastalıklara yakalanma ve/veya yakalandıktan sonra hastalığın atlatılmasını zorlaştırıyor.

7-Sağlıklı yetişkin bir bireyin günde kaç kaloriyi hangi besin türlerinden alması gerekir?
Diyetisyen Dr. Dyt. Gamze Şanlı Ak: Sağlıklı yetişkin bir bireyin alması gereken enerji miktarı kadın ve erkeklerde, yaşa, kiloya ve vücut bileşimine göre farklılık gösterir ancak genel olarak;
Günde 300 ile 600 ml arası süt grubu, 90 ile 150 gram arası et grubu, haftada 3-4 kez yumurta, günde 6-7 porsiyon tahıl grubu (günde 6/10 dilim ekmek veya ekmek yerine geçenler), 6-10 yemek kaşığı sebze+2 öğün salata ve 3-5 porsiyon meyve tüketerek bir beslenme programı günlük enerji ihtiyaçları sağlıklı bir şekilde karşılanabilir.

8-Danışanlarınıza beslenme programı hazırlarken fiyatlar ve alım gücü listeyi nasıl etkiliyor? Nasıl çözümler buluyorsunuz?
Diyetisyen Dr. Dyt. Gamze Şanlı Ak: Danışanların bütçelerine göre; beslenme programlarında et/balık/tavuk gibi hayvansal protein kaynakları yerine bitkisel protein kaynakları olan baklagilleri planlayarak çözüm buluyorum. Tropikal meyve ve sebzeler yerine yerli ürünleri kullanıyorum. Mevsiminde sebze ve meyvelere de öncelik vererek, danışanların ürünlere ulaşmasını kolaylaştırıyorum.

Röportaj: Sözcü Gazetesi